کد مطلب: 634
تاریخ درج مطلب: شنبه ۱۶ آبان ۱۳۸۸
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
هزار سال است كه علما و دانشمندان رساله‏ها و كتابهايى در تبيين اسرار و آداب و رموز نماز به نامهاى مختلف و به زبان‏هاى گوناگون مى‏نگارند و هنوز اين راز سربسته است.
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله  ، همراه با كتابشناسى و نسخه‏شناسى اسرار الصلاه‏ها
 
شرح حال شهيد ثانى قدس‏سره (911 ـ 965 ق)
شهيد ثانى، شيخ زين الدين (جبع 911 ـ استانبول 965 ق) فرزند نور الدين على عاملى جبعى شامى، معروف به ابن الحجة و مشهور بهشهيد ثانى، از استوانه‏هاى دين و اعاظم علماى اماميه و طرف اجازات. ولادت و نشأت وى در جبع، از قراى جبل عامل بود؛ پس از اخذعلوم و فنون ادب و پس از وفات پدرش (925 ق) به شهر ميس هجرت نمود و به حوزؤ درسى شيخ على بن عبد العالى كركى ملحق گرديد وشرائع و ارشاد و قواعد علامه را نزد او تلمذ كرد. سپس در سال (933 ق) راهى كرك نوح گشت و به حوزؤ درس همسر خالؤ خود شيخعلى ميسى پيوست و همچنين از محضر سيد حسن بن سيد جعفر صاحب المحجة البيضاء كسب فيض كرد، تا اينكه به زادگاه خود جبعبازگشت (934 ق) و به ارشاد و قضاى حوايج مردم پرداخت. سپس به دمشق هجرت نمود (937 ق) و به حوزؤ درس فيلسوف امامى شيخشمس الدين محمد بن مكى پيوست و كتب طب و شرح الموجز النفيسى و غاية القصد و حكمة الاشراق سهروردى را نزد او تلمذ كرد و كتاب الشاطبية و قراءات مختلف را نزد شيخ احمد بن جابر فراگرفت. از آنجا ابتدا به حجاز (944 ق) و سپس راهى عتبات مقدسؤ عراق(946 ق) شد و از علماى آن ديار كسب فيض نمود و به درجؤ والاى اجتهاد نايل گرديد. او از كربلا به سوى قسطنطنيه حركت كرد (951 ق)و به ارشاد و تدريس پرداخت و در اين هنگام بود كه توليت مدرسؤ نوريه بعلبك سوريه به او تفويض گشت و راهى اين شهر شد و فقهمذاهب پنج‏گانه را در مدرسؤ نوريه تدريس مى‏كرد. شهيد جماعتى از مشايخ سنى خود را در اجازات خويش به شاگردانش نام برده است از جملؤ آنها: شيخ شهاب الدين احمد شافعى، شيخ ملاحسين جرجانى، شيخ زين الدين مالكى و شيخ ناصر الدين شافعى و چند تن ديگر.شهيد ثانى كه سفرهاى بسيارى به ممالك اسلامى داشته با علما و فلاسفؤ فريقين روابط دائمى برقرار كرده بود. رفته رفته آوازؤ بلندى درمحافل علمى و مجامع دينى يافت و شيعيان از (948 ق) در امر تقليد و مرجعيت به او رجوع نمودند؛ به طورى كه مورد احترام كافؤ طبقاتمردم بود و به نشر احكام دين كوشش فراوانى داشت و در امر تربيت طلاب و در راه ترويج تشيع و احياى مكتب اهل بيت عليهم‏السلام تلاش ورزيدو مرجعيت عظمى و رياست مذهبى تامؤ علماى شيعه را به خود اختصاص داد.
 
مؤفات و آثار شهيد ثانى
شهيد ثانى مؤفات گران‏قدر و مهمى در حدود هشتاد عنوان از خود به يادگار باقى گذاشته است كه بعضى از آنها به چاپ رسيده است دراعيان الشيعة، 79 عنوان از مؤفات او ضبط شده است. بعضى از آنها عبارت‏اند از كتاب الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية درفقه كه مكرر به طبع رسيده است و از كتب فقهى درسى حوزه‏هاى علمى شيعيان در جهان است؛ تمهيد القواعد الاصولية؛ فتاوىالمختصر؛ اسرار الصلاة؛ منية المريد فى آداب المفيد؛ بغية المريد؛ كفاية المحتاج فى مناسك الحاج؛ كشف الريبة عن احكامالغيبة؛ البداية فى علم الدراية؛ جواهر الكلمات فى صيغ العقود و الايقاعات؛ غنية القاصدين فى اصطلاحات المحدثين؛ انوارالهدى فى مسالة البداء؛ الرسالة الاعتقادية فى معرفة الله؛ منظومه فى نحو؛ حقائق الايمان؛ منار القاصدين فى اسرار معالمالدين؛ البداية فى سبيل الهداية؛ مبرد الاكباد؛ مسكن الفوائد؛ اسرار الزكاة و الصوم و الحج[1].
 
التنبيهات العليّة يا أسرار الصلاة
اسرار الصلاة يا التنبيهات العليّة على وظائف الصلاة القلبيّة يكى از كتابهاى شهيد ثانى (911 ـ 965 ق) است كه مانند سائر آثارشانمورد توجه علما و دانشمندان ـ از قرن دهم تاكنون ـ قرار گرفته است. وبهترين دليل بر اين مدّعا وجود بيش از دويست نسخه خطى از ابنرساله اسرار الصلاة است كه اجمالاً به معرفى آن خواهيم پرداخت.
و نيز وجود ترجمه‏هاى مختلف كه در كتابشناسى و نسخه‏شناسى اسرار الصلاة به تعدادى از آنان اجمالاً اشارت رفت و مفصلاً در اينجابحث خواهد شد.
شهيد ثانى حداقل سه رساله در موضوع احكام و آداب نماز به صورت مستقل به نگارش درآورده است كه عباتند از:
1. المقاصد العليّة كه شرح كتاب الفيّه شهيد اوّل (م 786 ق) كه شرح هزار واجب از واجبات نماز است، شيخ آقا بزرگ تهرانى دروصف اين رساله مى‏نويسد: «المقاصد العلية في شرح الرسالة الألفية الشهيدية، للشيخ زين الدّين بن على بن احمد الشامى العاملى،الشهيد الثانى، المستشهد سنة (966 ه) وهو شرح مزح. أوّله: الحمد لله الذى شرع فرايض الصلاة... ، فرغ منه  9 ربيع الاول سنة (950 ق). وقد طبع بايران سنة (1313 ه)».[2]
از كتاب المقاصد العليّة شهيد ثانى بيش از هفتاد نسخه شناسائى شده است كه در نسخه‏شناسى شهيد ثانى به آن خواهيم پرداخت.
2. الفوائد المليّة، كه شرح كتاب نفليّه شهيد اول است، كه شرح سه هزار مستحب از احكام استحبابى نماز است، در وصف اين رسالهدر ذريعه نوشته شده: «1670. الفوائد الملية في شرح الرسالة النفلية. للشيخ الشهيد زين الدين العاملى (م 966 ه) وهو شرح مزج فرغمنه صفر (955 ه) رأيت نسخة منه في (المجلس) كتبت فى رجب (963 ه) (ثمان سنوات بعد التأليف) وقوبلت مع نسخة المقروة على مصنفه،ويوجد منها نسخاً في (دانشگاه: 1/2023 و 3161) تاريخ كتابت النسخة الاولى 1062 والثانية ج 1/957 . ونسخة منه بخط زين العابدينبن احمد في (971 ه) في مدرسة فاضلخان. اوله: [الحمدللّه الذى شرع لنا معالم دينه الفرضية والنفلية وشرح صدورنا بلمعة من بيان دروسالاحكام التكليفية...]وطبع مع «المقاصد العلية» بطهران فى 1313...».[3]
از كتاب الفوائد الملية شهيد ثانى بيش از شصت نسخه خطى شناسائى شده است كه در كتابشناسى و نسخه شنسى شهيد ثانى به آنمى‏پردازيم.
¨
3. گفته شده كه شهيد ثانى رساله‏اى هم به نام الصلاة لا تقبل إلاّ بالولاية نيز تاليف كرده است.
[4]
هيچ نسخه خطى از اين رساله تاكنون شناسائى نشده است و به احتمال قوى اين رساله قسمتى از آثار ديگر شهيد ثانى است كه به اين نامدر رياض العلما و ديگر آثار معرفى شده است.
4. كتاب التنبيهات العليّة على وظائف الصلاة القلبيّة وأسرارها، كه سومين آن رساله‏ها در بيان اسرار و رموز قلبى نماز است.
نسخه‏هاى خطى التنبيهات العليّة يا اسرار الصلاة
همان طور كه گذشت براى رساله اسرار الصلاة شهيد ثانى بيش از دويست نسخه خطى شناسائى شده كه فهرستوار بيست نسخه خطىقرن دهم و يا اوائل قرن يازدهم را در اينجا ذكر خواهيم كرد، و سائر نسخه‏شناسى اسرار الصلاة به كتابشناسى و نسخه‏شناسى شهيد ثانىموكول مى‏كنيم.
1. مجلس، ش 2/8172 ، به خط شهيدثانى، 9 ذى الحجة 951، 25 برگ، فهرست مختصر مجلس، ص 207.
2. كتابخانه دانشگاه تهران، ش 1820، قرن 10، هشتاد برگ، فهرست دانشگاه تهران، ج 8، ص 414.
3. كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، ش 2/8176، قرن 10، 62 برگ، فهرست مختصر مجلس، ص 207.
4. كتابخانه فرهنگ و هنر مشهد، ش الف/16، نسخ 951، 88 صفحه، فهرست فرهنگ و هنر مشهد، ص 14.
5. كتابخانه ملى ايران ش 4/2582، نسخ 959، 39 برگ، فهرست ملى، ج 12، ص 525.
6. كتابخانه مركز احياء ميراث اسلامى اشكورى، ش 1629، شوال 981، 45 برگ، فهرست خطى اشكورى، ج 5، ص 36.
7. كتابخانه مهدوى در قم، شوال 981، مجله تراثنا، سال 18، شماره 1 و 2، ص 210.
8. دانشگاه تهران، ش 7/7203، نستعليق 983، فهرست دانشگاه، ج 16، ص 486.
9. دانشگاه حقوق تهران، ش 3/50/د، نسخ 983، فهرست حقوق تهران، ص 305.
10. كتابخانه ملى تهران، ش 3/2954، نستعليق 984، فهرست ملى، ج 14، ص 62.
11. مجلس شورا، ش 3/9319، نسخ 986، 33 برگ، فهرست مختصر مجلس، ص 207.
12. دانشگاه تهران، ش 1/3465، قرن 11، 43 برگ، فهرست دانشگاه، ج 11، ص 2472.
13. كتابخانه آستان قدس رضوى، ش 2/721، فهرست نسخه‏هاى اهدائى به آستان قدس رضوى، ص 289.
14. كتابخانه مدرسه فيضيه قم، ش 1/1319، فهرست نسخه‏هاى خطى مدرسه فيضيه، ج 3، ص 79.
15. كتابخانه آية الله مرعشى نجفى، ش 1/4239، نستعليق 1005 ق، فهرست مرعشى، ج 11، ص 236.
16. كتابخانه دانشگاه تهران، ش 2/1988 نسخ 1018، فهرست فيلمهاى دانشگاه تهران، ج 1، ص 633.
17. دانشكده ادبيات تهران، ش 2/305، نسخ 1019، فهرست ادبيات تهران، ص 45.
18. كتابخانه ملك تهران، ش 1/675 ، نستعليق 1025، فهرست ملك، ج 5، ص 141.
19. كتابخانه مسجد اعظم قم، ش 2/769، نسخ 1026، فهرست مسجد اعظم، ج 1، ص 499 (درايتى).
20. كتابخانه آستان قدس رضوى، ش 18440، نستعليق 1044، فهرست آستان، جلد 21، قسمت اوّل، ص 291.
 
وصف التنبيهات العليه از زبان علما
شهيد ثانى در مقدمه رساله نام كتاب را چنين وصف كرده است: «... وهذه على أسرارها القلبيّة، وسمّيتها بـ التنبيهات العليّه على وظائفالصلاة القلبيّة. ورتّبتها ترتيب القادمة [: أي الألفيّة] على مقدّمة وفصول ثلاثة وخاتمة».[5]
ابن العودى يكى از شاگردان شهيد ثانى در كتاب بغية المريد في الكشف عن أحوال الشهيد، كه قديمى‏ترين رساله در شرح حالشهيد ثانى است، درباره اين رساله مى‏نويسد: «... منها رسالة في أسرار الصلاة القلبيّة رتّبها على ترتيب الألفيّة. وذكر وظائف كلّ بابباعتبار ملاحظه القلب للأسرار الباطنيّة حسب ترتيب الواجبات الظاهرة».[6]
شيخ حرّ عاملى مى‏نويسد: «... رسالة أسرار الصلاة... ورسالة في أن الصلاة لا تقبّل إلا بالولاية...».[7]
صاحب رياض العلماء مى‏نويسد: «... رسالة أسرار الصلاة... ورسالة في أن الصلاة لا تقبل إلاّ بالولاية...».[8]
ابوعلى حائرى صاحب منتهى المقال: «... رسالة في أسرار الصلاة القلبيّة».[9]
صاحب روضات الجنات تنها به رساله «... ورسالته فى ان الصلاة لا تقبل الاّ بالولاية» اشاره كرده است و نامى ازرساله اسرار الصلاة يا التنبيهات العليّه نبرده است.[10]
سيد محسن امين درباره اين رساله نوشته است: «19. رسالة في أسرار الصلاة سماها التنبيهات العلية على وظائفالصلاة القلبية وأسرارها، جعلها ثالثة الرسالتين الألفية في واجبات الفرائض اليومية، والنفلية فى مستحباتها، والتنبيهاتفي أسرارها، وبعض الماصرين جعل التنبيهات و الأسرار اثنين، وهما واحد، مطبوع عدة مرات».[11]
همانطور كه گفته شد، كتاب اسرار الصلاة شهيد ثانى همان كتاب التنبيهات العليه است، و بعضى تصور كرده‏اند ايندو عنوان براى دو تاليف از شهيد ثانى است كه اشتباه است، و صاحب اعيان الشيعه اين اشتباه را متذكر شده‏اند.
مفصل‏ترين معرفى درباره كتاب اسرار الصلاة شهيد ثانى توسط شيخ آقا بزرگ تهرانى در الذريعه است، بنگريد:
2015. التنبيهات العلية على وظائف الصلوة القلبية وأسرارها، للشيخ زين الدين ابن على بن أحمد الشامىالعاملى الشهيد فى (966 ه)، جعله ثالث الرسالتين الشريفتين «الالفية» في واجبات الفرائض اليومية والنفلية فىمستحباتها والتنبيهات هذا في أسرارها، أوله (الحمد للّه مطلع من اختاره من عباده على خفايا الأسرار)، فرغ منتأليفه يوم السبت التاسع من ذى الحجة (951 ه)، ويأتى شرحه الموسوم بـ «جامع الخيرات»، طبع بايران مكرراً، منهافي (1305 ه) طبع مع الحواشى، والتعليقات عليه من المولى عبدالرسول الفيروزكوهى نزيل طهران والمتوفى بها حدود(1325 ه)، ونسخة قرب عصر المصنف توجد بكربلا فى مكتبة السيد عبدالحسين الحجة، وهى بخط الفقيه الشيخ علىبن الشيخ على بن الفقيه الفرزلى الشامى العاملى، فرغ من كتابتها فى المشهد الرضوى في (983 ه). وكتب له اجازة فىشهر رجب من تلك السنة شيخه الفقيه الشيخ زين الدين قاسم بن محسن مجاور العتبة الرضية الرضوية».[12]
در كتب تراجم و شرح حال نگارى اهل سنت، شرح حال و آثار شهيد ثانى كم و بيش ذكر شده است ولى از اسرار الصلاةشهيد ثانى نامى به ميان نيامده است.
 
ترجمه‏هاى كتاب اسرار الصلاة
تاكنون بيش از ده ترجمه و حاشيه از كتاب اسرار الصلاة شهيد ثانى شناسائى شده است كه در اينجا برخى از آنان را ذكرمى‏كنيم:
1. ترجمه اسرار الصلاة، محمد صالح بن محمد صادق واعظ (قرن 12)
اين رساله خطى جزء كتابخانه محدث ارموى بوده و به كتابخانه مركز احياء ميراث اسلامى قم منتقل شده است، و درفهرست نسخه‏هاى خطى اين كتابخانه اين گونه معرفى شده است:
«ترجمه اسرار الصلاة، ش 2943(فقه ـ فارسى)
از: محمد صالح بن محمد صادق واعظ «ق 12)
در ترجمه اسرار الصلاة «التنبيهات العلية» شهيد ثانى و در خاتمه اسرار الحج وى را نيز ترجمه نموده و در پايان بعضىآيات و روايات در مواعظ را نيز ترجمه و به آن افزوده است كه ترجمه چهل سوره اميرمؤمنان عليه‏السلام نيز جزء آنهاست. مترجماين كتاب را به نام شاه سلطان حسين صفوى ترجمه نموده، روايتها را به عربى نقل كرده و زيرنويس فارسى آنهارا آوردهاست.
آغاز: «هرچند آراء و عقول دانشوران كشور كمال و وهم و خيال مهندسان بى شبه و مثال در بحر تفكر و انديشه غوصنمايند».
انجام: «زدناهم عذاباً فوق العذاب، مردمان از روى عذاب در روز قيامت زياد مى‏كنيم ايشان را عذابى از بالاى عذاب».
نستعليق و آيه‏ها و احاديث نسخ معرب، از سده دوازدهم، عناوين و ترجمه عبارات عربى شنگرف، روى برگ اولتملكى بتاريخ (1270 ه) با مهر مربع «العبد المذنب محمد» و مهر بيضوى «عبدالوهاب بن محمد مهدى الموسوى»ديده مى‏شود، صفحه‏ها مجدول به مشكى و زر و لاجورد، برگ اول داراى سرلوح زرين، جلد دو رو تيماج رو مشكىضربى اندرون قرمز. 157 گ، 14 س، 25×15 سم»[13].
رساله بالا توسط صاحب نسخه خطى، يعنى محدث ارموى در يكصد و چهل صفحه رقعى به سال 1368 قمرى به زيورطبع آراسته شد، و چاپ اوّل آن توسط چاپ تابان صورت پذيرفت و از روى آن توسط كتابفروشى داورى قم افست شد.
لازم به ذكر است در فهرست مركز احياء ميراث اسلامى اشكورى متذكر شده‏اند كه مترجم اسرار الحج شهيد ثانى را نيزترجمه نموده است، كه با ديدن اصل نسخه خطى و بررسى كتاب اسرار الحج شهيد ثانى، انتساب و عدم انتساب اسرار الحجو ترجمه آن مشخص خواهد شد. ولكن به احتمال قوى ترجمه مناسك الحج (كبير) شهيد ثانى ترجمه شده و ملحق بهترجمه اسرار الصلاة شده است، نه اينكه رساله‏اى مستقل در اسرار الحج باشد.
قابل ذكر اينكه تصحيح كتاب ترجمه اسرار الصلاة محمد صالح بن محمد صادق واعظ توسط آقاى محمد على روحىانجام گرفته و به اهتمام محدّث ارموى به چاپ رسيده است، مقدمه محدث ارموى بر ترجمه اسرار الصلاة محمد صالحواعظ چنين است:
اين كتاب كه به عنايت و توفيق پروردگار جلت عظمته، به منظور مطالعه و استفاده برادران دينى بطبع رسيده و در دسترس ايشان گذارده مى‏شود. ترجمه ايست از متن عربى كتاب موسوم به تنبيهات عليه معروف به اسرار الصلاةتأليف نحرير أجل تاج المجتهدين زين الدين معروف به شهيد ثانى قدس‏سره كه جلالت شأن او و نفاست آثار و تأليفاتشمستغنى از شرح و بيان و بى نياز از اقامه دليل و برهان است، چون اصل كتاب كه از مشاهير تأليفات شهيد عليه الرحمةاست به زبان تازى بوده و مورد استفاده عموم فارسى زبانان قرار نمى‏گيرفته بنابراين در اواخر دوره سلاطين صفويهيكى از فضلاء موسوم بهمحمد صالح بن محمد صادق واعظ رحمهماالله به قصد اينكه يادگارى از خود در صفحه روزگار باقىگذارد به ترجمه آن پرداخته و درباره موارد كه مقتضى ديده چيزى بر ترجمه اصل كتاب افزوده از آنجا كه طبع و نشراين ترجمه براى استفاده همه برادران دينى بويژه پيروان مذهب جعفرى و علاقه‏مندان مسلك اثنى عشرى مفيد بنظرآمد. در انجام مقصود با جناب حاج آقا جمال الدين اخوى رئيس شعبه هفت ديوان كشور به مقام مذاكره درآمدم زيراكه ايشان مانند پدر والاگهر خود مرحوم خلد آشيان حاج سيد نصرالله تقوى رضوان الله عليه علاقه مفرطى به اشاعهعلم و ادب و نشر و طبع آثار بزرگانى كه از مفاخر ملى محسوب مى‏شوند دارند و در اين علاقه گوئى مصداق «الولدسرّ أبيه» و همچنين «ومن يشابه آبه فما ظلم» قرا گرفته‏اند و از اين روى در اين مدت قليل يعنى پس از فوت مرحوموالد ماجدش (كه قريب شانزده ماه مى‏باشد) به نشر آثار سودمندى كه فعلا تحت طبع است اقدام فرموده كه عن قريبان شاء الله تعالى مورد استفاده علاقمندان قرار خواهد گرفت و آنچه را از آثار گذشتگان كه جنبه دينى و مذهب داشتهباشد و گمان برود كه مورد استفاده عموم قرار خواهد گرفت بيشتر مورد توجه قرار مى‏دهند.
بارى ايشان نيز نشر و اشاعه اين كتاب را مفيد بحال مسلمين ديده وسيله طبع آن را فراهم ساختند و انجام اين امر را برعهده اينجانب گذاشتند. اينجانب نيز مقدمات آن را فراهم كرده تصحيح طبع را به فاضل محترم آقا محمد على روحى وفقهالله تعالى واگذار كردم زيرا نظر به كثرت اشتغال خود نتوانستم به تصحيح آن بپردازم اميد آنكه آقاى روحى نيز بهتوفيق ايزدى و به توجه ولى عصر امام زمان عجلالله تعالى فرجه به خوبى از عهده تحيح برآمده روح شريف مؤلف ومترجم را بدين وسيله شاد و بانى طبع و اين جانب را نيز خرسند و ممنون فرمايد. چون مترجم رحمه‏الله قطعه از عبارتشهيد رحمه‏الله را در كتاب يعنى ما بين خطبه كتاب و مقدمه آن را كه مشتمل است بر بيان شهيد رحمه‏الله داعى خود را به تأليف آنبه توهم عدم لزوم ترجمه آن ترجمه نكرده بود ما براى اينكه فائده كتاب براى خوانندگان تمامتر و بيشتر عايد باشد وعظمت و اهميت آن بايشان به تصريح شهيد رحمه‏اللهمعلوم شود آن را نيز ترجمه كرده و ضميمه مقدمه خود قرار داديم و بهجهت تيمن و تبرك عين خطبه شهيد رضوان الله عليه را با عبارت عربى قطعه فوق الذكردر صدر ترجمه درج كرديم. والسلام على من اتبع الهدى.
«رب اجعلنى مقيم الصلوة و من ذريتى ربنا و تقبل دعاء».
به تاريخ اول محرم الحرام من شهور هذه السنة 1368 الهجرية القمرية مطابق دوازدهم آبان ماه هزار و سيصد و بيست ومهفت هجرى شمسى .
مير جلال الدين حسينى «محدّث»
2. ترجمه اسرار الصلاة، سيد جعفر دارابى
در فهرست الفبائى آستان قدس رضوى، ص 47 چنين معرفى شده است: «اسرار الصلاة، عربى و فارسى، ترجمه رسالهسابق الذكر [أسرار الصلوة = التتنبيهات العلّية] از شهيد ثانى، مترجم، سيد جعفر دارابى، شماره نسخه خطى 8324، مختلفالخط، بى تاريخ».
همين نسخه خطى در فهرست كتب فقهى خطى آستان قدس، ج 21، قسمت اول، صفحه 266 به نحو ديگرى معرفىشده است، بنگريد:
«ترجمه التنبيهات العلية، ش (8324)(فارسى)
از جعفر بن ابى اسحاق هاشمى علوى فاطمى موسوى نجفى (قرن 13 ه ق)
ترجمه تحت اللفظى روان و توضيح عبارات مى‏باشد كه آن را به دستور محمّد ولى ميرزا نگاشته است. اين ترجمه به جز چهارصفحه مقدمه كلاًّ زير سطور نوشته شده است.
آغاز: «بسمله، الحمدللّه الذى جعل الصّلاة للمؤمنين ميزاناً ومعراجاً ولو صولهم الى اسرار ملكوت العبوديّة قرباناًومنهاجاً».
انجام: «در روز شنبه نهم شهر ذى حجة الحرام و آن اول.» (از برگ آخر چند كلمه ساقط است).
نسخ و نستعليق، كاتب: نامعلوم، تاريخ كتابت: قرن سيزدهم، كاغذ: نخودى آهار مهره، 16 س، 110 گ 21×15،ترجمه به شنگرف، برخى از اوراق داراى حواشى به لفظ «منه دام عمره» و «منه زيد مره»، جلد: تيماج زرشكى يك لا،خريدارى آستان قدس در شهريور 1331».
3. ترجمه التنبيهات العلّية، محمد زمان تنكابنى اصفهانى. خطى اين رساله در كتابخانه آستان قدس رضوى مشهد بهشماره 24156 نگهدارى مى‏شود، در فهرست خطى آستان قدس به اين نحو معرفى شده است:
«ترجمه التنبيهات العليّة، ش (24156)(فارسى)
احتمالاً از محمد زمان تنكابنى اصفهانى (قرن 11 و 12 ه ق.)
ترجمه و شرحى است روان بر تنبيهات العليّة شهيد ثانى. مترجم درباره اين ترجمه چنين مى‏نويسد:
«... رساله تنبيهات مشهوره به اسرار الصلاة از مؤلفات قدوة المحققين... الملقّب بالشهيد الثانى كه در اين بابمشتمل است بر اشارات كافى و تنبيهات وافى ليكن با وجود وفور فوايد و شمول منابع به علت عربيعت آن اكثر برادراندينى و خلاّن يقينى را اطّلاع بر رموز و دقايق آن كما هو حقّه متعذّر و متعسّر بود لهذا اين فقير بى بضاعت از توفيقات الهىاستمداد جسته خلاصه (اى) از فوايد آن را با بعضى نكات غريبه كه متفرقه ديده و شنيده شده بود به فارسى ترجمه و ايرادنمود...»[14].
آغاز: زيباتر كلمه كه ترجمه آن تذكره ارباب عقول و أفهام تواند بود».
انجام: «وما را و ايشان (را) بر راه و جاده سيّد ابرار و آل اخيار آن حضرت صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهو از نصايح و مواعظش بهره‏مند گردند...
برحمتك يا ارحم الراحمين».
نستعليق، كاتب: محمّد نقى بن محمعد سبزارى، تاريخ كتابت: شانزدهم شوال 1184، كاغذ: نخودى، 15 س، 146 گ8/17×8/11، جلد: تيماج مشكى ساده، خريدارى آستان قدس در خرداد 1376»[15].
4. جامع الخيرات في شرح أسرار الصلاة، مولى محمد على بن محمد حسن آرانى كاشانى رحمه‏الله در ذريعه چنين معرفىشده: «جامع الخيرات في شرح أسرار الصلاة، للمولى محمد على بن محمد حسن الأرانى الكاشانى، المجاز من المولىاحمد النراقى في 1217، شرع فيه في اوّل جمادى الاولى 1243، كما ذكره في آخر كتابه مطلع الأنوار الآتى في حرمالميم»[16].
5. شرح و تعليقه اسرار الصلاة، شيخ عبدالحسين تهرانى (م بعد 1283).
شيخ آقا بزرگ تهرانى در طبقات اعلام الشيعه (الكرام البررة) مى‏نويسد: «الشيخ عبدالحسين الطهراني (... ـ بعد1283)
هو الشيخ عبدالحسين بن على الطهراني فاضل بارع.
كتب بخطه (أسرار الصلاة) للشهيد الثاني وفرغ منه في الأحد تاسع ربيع الأول سنة 1283 ه. وعبر عن نفسه بأقلالطلاب، وكتب على هوامشه بعض الشروح و التحقيقات التي تنبى عن فضل وبراعة، ومعلوم أن وفاته بعد التاريخ المذكور،و ليس هو شيخ العراقين الذي توفي في سنة 1286 ه جزماً فانه في آخر رياسته العامة وغاية جلالته لا مجال له لاستنساخبعض الكتب ولا يعبر عن نفسه يوم ذاك بأقل الطلاب».
هم نام شيخ عبدالحسين طهرانى مشهور به شيخ العراقين، رساله‏اى دارد به نام مصباح النجاة في أسرار الصلاة، كهدر اين رساله نيز ذريعه، ج 21، ص 122 چنين معرفى شده است:
«4226: مصباح النجاة في أسرار الصلاة وسرّ الاستغفار بين السجدتين، للشيخ عبدالحسين بن علي الطهرانى، شيخالعراقين، المتوفّى 1286، ترجمناه في طبقات اعلام الشيعة، كرام: 713». مرتّب على مقدّمة وفصول وخاتمة، ألّفه أوانكونه في اصفهان في 1252. وله ثلاثون سنة، نسخه عن خط المؤلّف الشيخ غلامحسين بن ملا باقر النوري بأمر الشيخعبدالكريم اليزدى الحائري القمى المدفن، وطبعه أحمد الفرهومند الكتبى في طهران 1378.
كتبه باسم محمّد شاه بن عباس ميرزا ابن فتحعلى شاه، معبّراً عن نفسه بعبد مولاه الحسين. أوّله:

حمد ايزد واجب آمد از نخست
 صفحه هستى ز رنگ ريب شست


كتابته 1251، مبسوط مجدول مذهّب في كتب الشيخ جعفر سلطان العلماء، ويوجد منه في (دانشگاه 2880) بخطالمؤلّف كتابته ع1/1274. أوّله: [الحمد للّه الّذى جعل الصلاة عمود الدين ومعراج المؤمنين... فبعد، يقول عبد مولاهالحسين]. وجاء في فهرسها أنّه ألّف باصفهان فى 1252 في خمسة مقدعمات وعدة فصول وخاتمة.
6. اسرار نماز، ترجمه اسرار الصلاة شهيد ثانى، على اكبر مهدى‏پور، چاپ سوم 1420 ق، چاپ چهارم 1382 ش، 88صفحه رقعى، موسسه انتشارات رسالت، قم.
مترجم مقدمه‏اى مفصل در 48 صفحه براى كتاب نوشته است كه شامل بحثهاى معراج مؤمن و ميزان اعمال و شرايطقبولى نماز و اسرار نماز، سپس كتابنامه اسرار نماز كه شامل سى كتاب و رساله در اين موضوع معرفى شده و در ارتباط باترجمه‏هاى فارسى اسرار الصلاة شهيد ثانى مى‏نويسد:
«كتابى كه در پيش رو داريد ترجمه كتاب پر ارج «اسرار الصّلاة» از فقيه بزرگ جهان تشيّع، زين الدّين بن علىّ بناحمد شامى عاملى، معروف به «شهيد ثانى» است، كه به سال 966 ه به جرم دفاع از حريم ولايت به پايتخت پادشاهعثمانى «استبانبول» برده شده، در آن جا به شهادت رسيد.
اسرار الصّلاة شهيد ثانى كه «التّنبيهات العليّة على وظائف الصّلاة القلبيّة» نام دارد، همانند ديگر كتب مؤلّف مورد توجّهفضلا و دانشمندان قرار گرفته، نسخه‏هاى فراوانى از آن استنساخ شده در اقطار و اكناف جهان منتشر شده است و پساز پيدايش و گسترش صنعت چاپ، مكرّر به چاپ رسيده و منتشر شده است.
بر كتاب اسرار الصّلاة شهيد ثانى شرحهايى نوشته شده كه به يكى از آنها تحت عنوان «جامع الخيرات» اشاره كرديم، وشرح ديگرى توسّط سيّد مرتضى حسين، از علماى برجسته لاهور، تحت عنوان «شرح اسرار الصّلاة» نگارش يافتهاست.[17]
اين كتاب به زبانهاى مختلف ترجمه شده و دو بار به فارسى ترجمه و منتشر شده است. يكبار توسطّ «محمّد صالح بنمحمّد صادق واعظ»، كه به اهتمام «سيّد جلال الدّين محدّث» به سال 1368 ه در 160 صفحه به چاپ رسيده است ويكبار ديگر توسّط «محمّد حسين بختيارى كوه سرخى» استاد دانشكده الهيّات مشهد ترجمه شده و به صورت سلسلهمقالاتى در «نامه آستان قدس رضوى» در 5 شماره منتشر شده است.[18]
مترجم اوّل مطالب بسيارى را بر متن كتاب افزوده، بدون اين كه موارد تغيير يافته را مشخّص كند و مترجم دوم مطالببسيارى را از كتاب انداخته، بدون اين كه به مطالب حذف شده اشاره كند، يكبار ديگر اين كتاب به دستور شاه سلطانحسين صفوى و توسّط مولى محمد زمان تنكابنى به فارسى ترجمه شده، كه نسخه‏اى از آن به تاريخ كتابت 1118 ه دركتابخانه مرحوم سيد حسن صدر موجود است[19] كه ما دسترسى به آن نداريم، از اين رهگذر به ترجمه سومى نياز بودكه با حفظ امانت در ترجمه مطالب كتاب در حدع امكان با تعبيراتى ساده و روان در اختيار خوانندگان فارسى زبانقرار گيرد.
اين ترجمه از روى متن عربى «اسرار الصلاة» چاپ 1313 هجرى در ضمن «رسائل شهيد» به فارسى برگردان شدهاست.[20]
7 . ترجمه اسرار الصلاة، به نام اسرار قلبى نماز، مترجم: غلامحسين روشن‏نژاد، مشهد، به نشر، 1387 ش، وزيرى،135 ص، مقدمه كتاب در بيست صفحه به شرح حال و مقام و زندگانى شهيد ثانى پرداخته، سپس سفرهاى علمى و حج وبه سفرهاى عراق و بيت المقدس و تركيه اشاره مى‏كند، و در پايان به شهادت شهيد و خاندان شهيد ثانى و شاگردان شهيد وآثار شهيد پرداخته شده است، سپس درباره ترجمه كتاب مطالبى دارد كه عيناً در اينجا آورده مى‏شود:
«جامع‏ترين عبادتها در اسلام نماز است، و آن مقدار كه در كلام الهى و احاديث رسيده از معصومين به نماز تأكيده شده،نسبت به هيچ عبادتى سفارش نشده است، و اين عبادت مخصوص به اسلام نيست و در ديگر اديان نيز رايج بوده است.چنان كه، قرآن كريم، در جايهاى مختلف به نماز در ديگر اديان تصريح نموده... .
... با توجه به اين سفارشها، بسيارى از علماى بزرگ به بيان نماز و مسائل عرفانى آن پرداخته‏اند و اسرار الصلاه‏هانوشته‏اند. بديهى است كه هر كدام از اين نوشتارها جاى خويش را دارند، اما اين كتاب از ويژگيهاى خاصى برخوردار است كه در ديگر كتابها كمتر ديده مى‏شود، اين كتاب در عين حالى كه آداب عرفانى و باطنى نماز را مى‏آموزد، انسانرا با آفات نفسانى و شيطانى نماز آشنا مى‏كند و درمان مؤثر را نيز بيان مى‏دارد، از خصوصيات مهم اين كتابتأثيرگذارى فراوانش بر خواننده است، چرا كه عالمى عامل و دل سوخته كه سر در راه اعتقاداتش داده است، آن رانوشته و سخن كز دل برآيد، لاجرم بر دل نشيند. و با اين كه مسائل عالى عرفانى در اين كتاب مطرح مى‏گردد ولى همهفهم است و نيازى به اطلاعات وسيع علمى نداشته وبا مثالهاى محسوسى كه بيان مى‏دارد، هر انسانى را به درك عميقمطالب سوق مى‏دهد.
اميدوارم كه اين ترجمه نيز چون كلام رساى شهيد ثانى ـ با استعانت از روح آن بزرگوار ـ براى همگان سودمند باشد.
براى ترجمه نسخه ويراسته آقاى صفاءالدين بصرى را كه با تحقيقات جامع ايشان در سال (1371 ه ش) توسطانتشارات آستان قدس رضوى منتشر گرديده است، اساس قرار دادم كه زحمات ايشان قابل تقدير و تشكر است.
هر كجا كه در متن به آيه‏اى از قرآن و حديثى استشهاد شده بود، نشانى آيه و متن حديث را آورده‏ام و در ترجمه آياتقرآنى، ترجمه خوب آقاى محمد خواجوى را در نظر داشته‏ام.
نام فارسى اين كتاب را از ديباچه مؤلف برگرفته‏ام كه فرمود: «و اين رساله دربرگيرنده اسرار قلبى نماز است»[21].
8 . شرح اسرار الصلاة شهيد ثانى، مولانا سيد مرتضى حسين صدر الافاضل از علماى مشهور لاهور تصانيفزيادى از خود به يادگار گذاشته است كه يكى از آنان «شرح اسرار الصلاة شهيد ثانى» است[22].
 
9. اسرار و رموز قلبى نماز
مترجم: مرحوم استاد سيد محمد حسين بختيارى كوه سرخى (1284 ش ـ 1356 ش).
شيخ محمد حسين بختيارى كوه‏سرخى (م 1284 ـ 1356 ش) در روستاى بختيار از توابع كوهسرخ كاشمر زاده شد.تحصيلات مقدماتى را بنا به روال معمول در مكتب خانه گذراند، سپس جهت ادامه تحصيل به شهر قم و مشهد مهاجرتنمود و از محضر استادانى همچون مرحوم آيه‏الله ميلانى و ميرزا احمد كفايى [فرزند آخوند خراسانى رحمه‏الله] بهره فراوانبرد و به كسب حكم اجتهاد از سوى آية الله برورجردى مفتخر گرديد.
تدريس درس خارج فقه و اصول در مدرسه ميرزا جعفر در صحن عقيق، و نگارش بيش از شصت مقاله در اينخصوص و ترجمه آثار عربى از ديگر خدمات وى به جامعه علمى كشور مى‏باشد.
نامبرده كتابى نيز به نام اصول المختار در موضوع فقه و اصول ناشته كه توسط دانشگاه مشهد به چاپ رسيده است.
وى سرانجام در سال 1356 شمسى در 72 سالگى وفات يافت و در گورستان خواجه اباصلت مشهد به خاك سپردهشد.
آثار: اصول المختار، ترجمه رساله مسار الشيعه شيخ مفيد[23].
قابل توجه اينكه ترجمه حاضر، قبلاً در مجله آستان قدس رضوى به نام «نامه آستان قدس» در شش شماره بينسالهاى 1350 ش تا 1355 به چاپ رسيده است.
جناب آقاى تقى بينش در وصف اين مترجم مى‏نويسد:
نكته‏اى كه در پايان اين مقال ضرورت دارد آورده شود اين است كه اگرچه به قول سعدى به سخن بايد نگاه كرد نه بهگزارنده آن ولى من عقيده دارم خلق و خو و منش هر كسى در سخن و كارش اثر مى‏گذارد و به قول همان سعدى بين واعظمتعظ و غير متعظ فرق بسيار است سر اين كه سخنان بزرگان دين و دانش در دلها مى‏نشيند و مؤثر مى‏افتد همين است كه بهآنچه گفته و نوشته‏اند مؤمن بوده‏اند و گفتار و كردارشان بهم مى‏ساخته است.
آقاى حاج شيخ محمد حسين بختيارى كوه سرخى استاد والامقام دانشكده الهيات مشهد غير از مراتب علمى وتحصيلات عالى و اجازه هايى از علماى اعلام و مراجع تقليد مكارم اخلاقى و فضايل معنوى بسيار دارند با ايمان و فروتنىو تقوى شايان.
ايشان ديرى است كه با نامه آستان قدس همكارى دارند و هم اكنون از اعضاى هيئت تحريريه اين مبارك نامه و مصدرخدمت هستند.
نگارنده اين سطور ضمن مسألت توفيق ايشان در خدماتى از اين قبيل موقع را براى اظهار امتنان از همكارى صميمانهو ارزنده ايشان مغتنم مى‏شمارد.[24]
مترجم در پايان كتاب اصول المختار خود مى‏نويسد:
بيارى و مددگارى قادر متعال هفدهم شهر الله الاعظم (ماه مبارك رمضان) روز جمعه 1386 قمرى برابر نهم ديماه1345 شمسى بپايان رسيد.
در اينجا بر خود لازم مى‏دانم به موجب فرموده شريف: «من لم يشكُر المخلوق لم يشكر الخالق» از آقاى دكترمحمود مهدوى دامغانى و آقاى سيد عبدالحسين هاشمى رئيس دفتر دانشكده الهيات و معارف اسلامى صميمانه تشكرنمايم، زيرا آنان مشوق اصلى اينجانب، در چاپ و نشر اين كتاب بوده، و در اين زمينه از هرگونه كمك و راهنمائىدريغ نداشته‏اند.
همچنين از همكارى آقاى محمد على خاكسارى، دانشجوى فاضل رشته معقول دانشكده الهيات، كه در چاپ اينكتاب، تحمل زحمات فراوان نموده‏اند، بى نهايت سپاسگزارم. اميدوارم مساعى مبذوله نامبردگان، به پيشگاه حضرتولى عصر (عج) مورد قبول قرار گيرد، سعادت و موفقيت آنان را در راه پيشرفت معارف اسلامى، از خداوند مسألتدارم.
الاحقر محمد حسين بختيارى كوهسرخى
مترجم به غير از التنبيهات العليه شهيد ثانى، ديگر رساله‏هاى علمى و مشكل ساير دانشمندان را ترجمه كرده است كهعبارتند از:
1. ترجمه رساله زوراء جلال الدين دوانى (830 ـ 903 / 928) مجله نامه آستان قدس، شماره چهارم، دورههفتم،مسلسل 28، مرداد 1347 ش. به چاپ رسيده است.
2. ترجمه رساله مسار الشيعه شيخ مفيد (متوفاى 413 ق) مجله نامه آستان قدس، شماره يك و دو، دوره هشتم،مسلسل 29 و 30، اسفند 1347 ش.
 
تصحيح ترجمه اسرار الصلاة
اين ترجمه اسرار الصلاة در پنج شماره مجله نامه آستان قدس بين سالهاى 1350 تا 1355 ش بدين شرح به چاپ رسيد.
1. نامه آستان قدس، ش 1 و 2، دوره نهم، شماره مسلسل 33 و 34، فروردين 1350 ش / صفر 1391 ق.
2. نامه آستان قدس، ش 3، دوره نهم، شماره مسلسل 35، تير ماه 1351 ش.
3. نامه آستان قدس، ش 4، دوره نهم، شماره مسلسل 36، خرداد 1353 ش/1393 ق.
4. نامه آستان قدس، ش 1، دوره دهم، شماره مسلسل 37، ارديبهشت 1353 ش م 1394 ق.
5. نامه آستان قدس، ش 1، دوره جديد، شماره مسلسل 38، 1355 ش.
نسخه خطى از اين ترجمه در دست نبود، لذا تصحيح كتاب براساس متن چاپ شده در مجله نامه آستان قدس است، كهبا حروفچينى و مقابله دقيق متن به تقطيع كتاب پرداخته شد، و با ويرايش صورى و يك دست كردن رسم الخط كلمات واصلاح محتوائى بعضى موارد، آماده مراحل بعدى كه تخريج آيات قرآنى و روايت شريفه و تخريج تمام متون دينى كه درترجمه اسرار الصلاة از آن نام برده و يا مطلب نقل شده بود، پرداختيم.[25]
و اين ترجمه توسط حقير تصحيح شد و دبيرخانه كنگره بين المللى شهيدين در 224 صفحه همزمان با برگزارى كنگرهشهيدين در مهر 1388 به زيور طبع آراسته شد.
 
چاپهاى سنگى كتاب اسرار الصلاة
خانبابامشار در فهرست كتابهاى چاپى عربى، چاپهاى سنگى اسرار الصلاة يا التنبيهات العلية شهيد ثانى را معرفىمى‏كند:
«تنبيهات العلية على وظائف الصلاة القلبية: (اسرار الصلوة).
شيخ زين الدين بن ابن الحجة نورالدين على الجبعى العاملى الشهيد الثانى.
طهران، (1305 ق)، سنگى، وزيرى. 97+66+58+40+23+10 ص. با عقائد النصيرية و غيره.
طهران، (1312 ق)، سنگى وزيرى، باهتمام حاج شيخ رضا طهرانى، 307 ص، با حقايق الايمان و كشف الريبة.
طهران، (1320 ق) سنگى، وزيرى، 152+149 ص، با عقايد النصيرية و كشف الفوائد و حقايق الاسرار و غيره.
طهران، (1300 ق)، سنگى، رقعى، 31 ص، با رساله كر، از محمد بن ابوالقاسم حسينى تبريزى و رسالة موجزة از ابنفهد حلى در يك مجلد.
ايران، (1296 ق) سنگى. خط محمد ابراهيم.
طهران، (1313 ق)، سنگى. خشتى، 333 ش، ضمن مجموعة الافادات»[26].
خانبابامشار در فهرست كتابهاى فارسى بعضى از چاپهاى اسرار الصلاة براى ديگر عالمان و ترجمه تنبيهات العلية رامعرفى كرده:
«اسرار الصلوة: ملاعباس بن اسماعيل بن معصوم قزوينى، (1294 ق)، سنگى (1304 ق).
اسرار الصلوة: (يا، رموز نماز) شيخ محمد بن على اكبر فريد نهاوندى.
مشهد، (1330 ش)، سربى، 448 ص.
اسرار الصلوة: ملا على اكبر كرمانى، (1271 ق)، سنگى، خشتى، شماره صفحه ندارد.
اسرار الصلوة: (ترجمه تنبيهات العلية على وظائف الصلاة القلبيه)
شيخ زين الدين شهيد ثانى، ترجمه محمد صالح بن محمد صادق واعظ (معاصر شاه سلطان حسين صفوى).
به تصحيح سيد جلال حسينى [ارموى]، طهران، (1368ق)، سربى، رقعى، 158 ص.[27]
 
چاپهاى حروفى التنبيهات العليّة
كتاب التنبيهات العليّة بعد از پيروزى انقلاب اسلامى سه بار تصحيح شده كه عبارتند از:
1.مطبعة الدار الاسلاميّة، بيروت، (1410 ق / 1989 م)، اعداد: محمد على قاسم، وزيرى.
2. بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى، مصحّح صفاء الدين البصرى، 218 صفحه وزيرى، شميز، طبع اوّل،(1413 ق / 1371 ش)، شامل 60 صفحه مقدمه در ابتداى كتاب و هشت فهرس در آخر كتاب است.
3. مركز احياى اسلامىِ دفتر تبليغات اسلامى، مصحّح عباس محمدى، 98 صفحه وزيرى، چاپ شده ضمن كتابالمصنّفات الأربعة، از صفحه 207 تا 303 مقدمه‏اى شامل 10 صفحه دارد و در پايان كتاب المصنّفات الأربعه، هفت نوعفهارس فنى آورده شده و توسط بوستان كتاب قم، چاپ اول، (1423 ق / 1380 ش) به چاپ رسيده است.
 
ويژه‏گى اسرار الصلاة
يكى از ويژگى‏هاى كتاب اسرار الصلاة شهيد ثانى، داشتن روايات و احاديث قدسى منحصر بفردى كه در ديگر كتبپيشينيان موجود نيست، لذا بسيارى از كتب شهيد ثانى جزء مصادر كتاب بحار الأنوار علامه مجلسى (م 1110 ق) قرارگرفته است، ايشان در مقدمه بحار مى‏نويسد: «وكتاب مسالك الأفهام و... و كتاب منية المريد، و كتاب أسرار الصلاة و...وسائر الرسائل المتفرّقة للشهيد الثانى رفع الله درجته»[28].
احاديث قدسى كه از شهيد ثانى در بحار الأنوار نقل شده است، مصححين بحار الأنوار آدرس به التنبيهات العلية (اسرار الصلاة) شهيد ثانى داده‏اند، ومصححين كتاب التنبيهات العلية هم آدرس و منبعى قبل از شهيد پيدا نكرده‏اند،ناچاراً آدرس به بحارالأنوار داده‏اند، و اين خود گوياى منحصر بفرد بودن بعضى از احاديث در آثار شهيد ثانى است و نيزدر آثار شهيد اوّل از اين موارد بسيار ديده مى‏شود.
حضرت آية الله جوادى آملى در كتاب نماز زيباترين جلوه نيايش، ص 19 مى‏نويسد: «مردمى كه زمينىمى‏انديشيدند هم اكنون آسمانى فكر مى‏كنند تا در سايه اين تفكر آسمانى به خالق آسمان و زمين برسند، چون انسان وقتىدر نماز گفت: «الله اكبر، استصغر من بين السماوات العلى والأرض الى الثّرى» وقتى گفت: الله اكبر، تمام نظام كيهانى درپيشگاه او خاشع و خاضع‏اند و كوچك جلوه مى‏كنند، كه اين در اسرار الصلاة مرحوم شهيد ثانى آمده است».
 
تأثير و تأثرهاى اسرار الصلاة شهيد ثانى
كتاب اسرار الصلاة شهيد ثانى از دو كتاب بيشتر تأثّر پذيرفته است كه بسيار مشهود است، يكى از كتاب مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة منسوب به امام جعفر صادق عليه‏السلام كه توسط عبدالرزاق گيلانى (قرن 11) شرح شده[29] و در ذريعه، ج 21، ص110 و 111 مفصلاً درباره انتساب اين كتاب از شهيد ثانى و نسخه خطى اين كتاب از روى خط شهيد ثانى مطالبسودمندى موجود است.
ديگرى كتاب احياء علوم الدين غزالى است كه شهيد ثانى از آن مطلب نقل كرده است.
ناگفته پيداست كه قبل از شهيد ثانى، شخصيتهاى مانند شيخ الرئيس (م 427) و ابن‏طاووس (م664) و ابن فهد حلى (م 841ق) رساله‏هايى در ارتباط با اسرار الصلاة داشته‏اند و بى‏شك شهيد ثانى از رساله‏هاى گذشته نيز تأثيرپذير بوده است.
اما تأثيرگذارى اسرار الصلاة بر كتابهاى بعد از خود بسيار مشهودتر است، لذا در كتاب الأنوار النعمانيّة سيد نعمة اللهجزائرى و أسرار الصلاة ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى و صلاة الخاشعين شهيد دستغيب و كتابهاى آداب الصلاة و سرّالصلاة امام خمينى رحمه‏الله به خوبى تأثرپذيرى اين كتاب‏ها از التنبيهات العليه شهيد ثانى نمايان است. و بر كسى پوشيده نيستكه كتاب اسرار الصلاة شهيد ثانى از زمان خود تاكنون ده‏ها ترجمه و حاشيه و شرح شده و در كتابهاى دانشمندان بعد از شهيدثانى بسيار به آن ارجاع داده شده و مورد استقبال متأخرين قرار گرفته است.
 
پايان‏نامه براساس أسرار الصلاة شهيد ثانى
پايان‏نامه‏اى براساس سه اثر عرفانى اسرار الصلاة شهيد ثانى و ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى و حضرت امام خمينى رحمه‏اللهتوسط آقاى ابوطالب مريدى در دانشكده الهيات و فلسفه دانشگاه آزاد اسلامى نوشته‏اند، از آن جائى كه حضرت امام رحمه‏الله وميرزا جوادآقا ملكى تبريزى بسيار از أسرار الصلاة شهيد ثانى متأثر بوده‏اند، مى‏توان اين پايان نامه را براساس أسرارالصلاة شهيد ثانى به حساب آورد. آقاى ابوطالب مريدى در سال (1374 ش) در مقطع كارشناسى ارشد، با استاد راهنمائىآقاى دكتر دينانى و استاد مشاور دكتر شيخ الاسلامى پايان نامه‏اش را به پايان رسانده‏اند. و در مقطع دكترا با عنوان صفات جمال و جلال از ديدگاه عرفان در سال (1377 ش) رساله نوشته‏اند.
ده‏ها رساله و پايان نامه‏هاى عرفانى در مقطع دكترا و كارشناسى ارشد به رشته تحرير درآمده كه در بسيارى از آنان ازآثار شهيد ثانى خصوصاً اسرار الصلاة ايشان استفاده‏هاى فراوانى برده‏اند، ولكن هيچ كدامشان أسرار الصلاة شهيدثانى را عنوان پايان نامه‏هاى خود قرار نداده‏اند.
 
اسرار الزكاة والصوم والحج
شهيد ثانى به جزء اسرار الصلاة، اسرار ديگر ابواب فقه را نوشته و در فهارس نسخ خطى به آن نسبت داده‏اند كه بايد اصلنسخه خطى و متن آن بررسى شود سپس چنين نسبتهايى را به شهيد ثانى بدهيم.
در فهرست موضوعى نسخه‏هاى خطى فقه آستان قدس رضوى، جلد 21 (قسمت اول)، ص 109 چنين كتابى به شهيدثانى نسبت داده‏اند، بنگريد:
اسرار الزكاة والصوم والحج، ش (21730)(عربى)
از زين الدين بن على بن احمد، مشهور به شهيد ثانى (966 ه ق)
مختصرى است استدلالى در بيان فضيلت اداء زكات و ثواب و اعمال رزوه و حج.
مؤلّف درباره پرداخت زكات و انفاق مال، مردم را به سه دسته (اقويا، متوسطان و ضعيفان) تقسيم كرده و در ستايشاقويا فرموده است: آنچه دارند در راه خدا انفاق مى‏نمايند فهؤلاء الذين «صدقوا ما عاهدو الله)، متوسطان بيشتر از آنچهخدا واجب كرده مى‏بخشند و ضعيفان همان بخيلانند كه غير از واجب الهى هيچ نمى‏دهند.
يادآور مى‏شود: اين رساله از «جواهر القرآن» تأليف امام محمد غزالى استخراج شده است.
آغاز: «بسمله، هذا اصول في اسرار الزكاة والصوم... الاصل في الصدقة والزكاة قال الله تعالى مثل الذين ينفقون...».
انجام: «كل عبد بقدر استعداد المتنبّه بصفاء قلبه وقصور همته على مهمات الدين».
نستعليق، كاتب: نامعلوم، تاريخ كتابت: پنجشنبه شانزدهم ذى حجه 1129، كاغذ: نباتى آهار مهره، 15 س، 9 گ23×5/13، عناوين به شنگرف، جلد: مقوّا، اهدايى مقام معظّم رهبرى در خرداد 1373.
صاحب كشف الحجب والأستار ظاهراً همان نسخه آستان قدس رضوى را ديده است و اين كتاب را معرفى و نسبت بهشهيد ثانى داده است: «اسرار الزكاة والصوم والحج للشيخ الأجل زين الدين على بن احمد بن محمد الشهيد الثانىالمستشهد سنة ست و ستين وتسعمائة، وهو مستخرج من كتاب جواهر القرآن للغزالى من العامة. اوّله: الأصل في الصدقةوالزكاة. قال الله تعالى «مثل الذين ينفقون اموالهم فى سبيل الله كمثل حبّة انبتت سبع سنابل فى كل سنبلة مائة حبة واللهيضاعف لمن يشاء»الخ»[30].
سيد محسن امين غير از أسرار الصلاة عنوان ديگرى با نام آداب الصلاة به شهيد ثانى نسبت مى‏دهد كه ظاهراًدرست نباشد: «76. آداب الصلاة وهو غير أسرار الصلاة المتقدم»[31].
و نيز ايشان نقل قول صاحب كشف الحجب را آورده است: «77. أسرار الزكاة والصوم والحج عن كشف الحجب،أنّه استخرجه من جواهر القرآن للغزالى، ويمكن كونه منار القاصدين في أسرار معالم الدين المتقدم»[32].
در فهرستواره نسخه‏هاى خطى و عكسى اشكورى، ص 45 نسخه خطى اسرار الزكاة والصوم والحج از شهيد ثانىمعرفى شده است.
مجموعه‏اى جزو كتب محدث ارموى به شماره 4376 موجود است كه در آن ضمن كتاب التنبيهات العليّة شهيد ثانى،رساله اسرار الزكاة والصوم والحج، چهارمين رساله آن مجموعه به حساب مى‏آيد كه به شهيد ثانى نسبت داده‏اند.
قابل ذكر اينكه تمام اطلاعاتى كه تاكنون در منابع آمده است كه در موضوع اسرار الزكاة و الصوم والحج درباره يك متننسخه خطى است كه مقدمه رساله نوشته شده: «هذا اصول فى اسرار الزكوة والصوم والحج أضمّ بالرسالة الشيخ الفاضل زينالملة والدين شيخ زين الدين من جواهر القران من تصنيفات امام غزالى لتناسبها إليها. الاصل في الصدقة والزكاة قالالله...».
با اين دو سطر مشخص مى‏شود كه اين رساله از شهيد ثانى نبوده، بلكه كاتب نسخه در مجموعه‏اى كه التنبيهات العليّةشهيد ثانى در آن وجود داشته، به جهت اينكه مجموعه‏اى كامل از رساله‏هاى عرفانى را داشته باشد، اسرار الزكاة والصوموالحج از جواهر القران غزالى را ضميمه التنبيهات العليه شهيد ثانى كرده است نه اينكه، اين رساله اسرار الزكاة والصوموالحج از آثار شهيد ثانى باشد. توجه كنيد: «أضمّ بالرسالة شيخ زين الدين من جواهر القران... غزالى لتناسبها إليها».
 
كتابشناسى و نسخه‏شناسى اسرار الصلاة
هزار سال است كه علما و دانشمندان رساله‏ها و كتابهايى در تبيين اسرار و آداب و رموز نماز به نامهاى مختلف و بهزبان‏هاى گوناگون مى‏نگارند و هنوز اين راز سربسته است.
پس از قرن پنجم هجرى، از زمان شيخ الرئيس ابوعلى سينا تاكنون نگاشته‏هايى در احكام ظاهرى نماز و ادب حضوردر آن و اسرار باطنى آن و در قالب رساله‏هايى مستقل و بعضاً غير مستقل همراه كتابهاى اخلاقى و عرفانى و يا بعضاًكتابهاى فقهى بخشى و يا فصلى از آن به اين موضوع پرداخته شده است. مانند احياء علوم الدين غزالى و المحجةالبيضاء فيض كاشانى رحمه‏الله.
علامه تهرانى در ذريعه (ج 2، ص 47 تا 51) شمارى از اين رساله‏ها را معرفى كرده است، بسيارى از كتابها كه در اينموضوع به رشته تحرير درآمده، با نام اسرار نماز يا اسرار الصلاة و... نبوده بلكه به عناوين مستقلى مانند جامع الخيرات ويا معيار الصلاة و... نام گذارى شده است.
در مقدمه اسرار نماز (ترجمه اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله) سى عنوان از كتابهائى كه در موضوع اسرار الصلاة است، بهعنوان كتابنامه اسرار نماز معرفى شده است كه اينجا تمام آن موارد با مواردى كه استدراك كتابنامه به حساب خواهد آمدمعرفى خواهد شد.
كتابنامه اسرار نماز
در پيرامون اسرار و رموز نماز دهها كتاب ارزنده از علماى بزرگ و فقهاى عاليقدر در طول چهارده قرن به رشتهتحرير درآمده كه اسامى قسمتى از آنها را در زير مى‏آوريم:
1. اسرار الصّلاة
از حسين بن عبدالله بن سينا، متوفّاى (427 ه).
ابن سينا اين كتاب را در سه بخش تحت عنوانهاى: ماهيّت نماز، احكام ظاهرى و اسرار باطنى نماز، ظاهر و باطن نمازبر چه كسانى واجب است، تأليف نموده است.
اين كتاب در ضمن «كلمات المحقّقين» به سال (1315 ه) در تهران و چاپ و در سال (1402 ه) در قم افست شدهاست.
ترجمه فارسى آن به قلم «ضياء الدّين درى» به سال 1326 شمسى در تهران به چاپ رسيده است.[33]
2. اسرار الصّلاة
از سيّد ابن طاووس متوفّاى (664 ه) اسم كامل آن «اسرار الصّلاة وانوار الدّعوات» است.
3. اسرار الصّلاة
از شيخ جمال الدّين، احمد بن شمس الدّين محمّد بن فهد اسدى حلّى، متوفّاى (841 ه) مدفون در بقعه معروفش دركربلا.
4. اسرار الصّلاة
از مولى محمّد سعيد شريف، بن محمّد مفيد قمى متوفّاى بعد از (1126 ه) اين كتاب به سال 1313 ه در حاشيه كتابشرح الهدايه چاپ شده است.
در اين رابطه دو كتاب ديگر به نامهاى: «روح الصّلاة» و «حقيقة الصّلاة» به قاضى سعيد قمى نسبت داده شده، كهاحتمالاً همان «اسرار الصّلاة» مى‏باشد.[34]
برخى از بزرگان معتقدند كه اين كتاب بهترين كتابى است كه در اين رابطه نوشته شده است.[35]
5. اسرار الصّلاة
از مولى على اكبر كرمانى، از علماى معاصر ناصرالدّين شاه. اين كتاب به فارسى نگاشته يافته و در سال (1271 ه) بهطبع رسيده است.
6. اسرار الصّلاة
از صائن الدّين علىّ بن محمّد بن افضل الدّين تركه، متوفّاى چهارم ذيحجّة الحرام (830 ه).[36]
نسخه‏اى از اين كتاب در 60 صفحه به تاريخ (1084 ه) در كتابخانه آيت‏الله مرعشى در قم موجود است.[37]
7. اسرار الصّلاة
از مصطفى بن محمد خوئى، كه نسخه‏اى از آن به خطّ مؤلّف در 166 صفحه در كتابخانه وزيرى يزد موجود است.[38]
8. اسرار الصّلاة
از على نقى بن محمّد رضا همدانى، كه نسخه‏اى از آن در كتابخانه مرحوم آخوند در همدان[39] و نسخه ناقصى دركتابخانه آيت الله گلپايگانى در قم موجود است.[40]
9. اسرار الصّلاة
از حاج محمّد بن نادعلى برورجردى، كه نسخه‏اى از آن در 156 صفحه در كتابخانه آيت الله مرعشى قم موجوداست.[41]
10. اسرار الصّلاة
از شيخ محمّد حسين خراسانى، كه در تاريخ (1389 ه) در 173 صفحه رقعى در تهران چاپ و منتشر شده است.
11. اسرار الصّلاة
از سيد كاظم رشتى، متوفّاى (1259 ه) كه نسخه خطّى آن در 30 صفحه در كتابخانه آيت الله مرعشى در قم موجوداست.[42]
12. اسرار الصّلاة
از سيّد مير محمّد صالح بن امير عبدالواسع خاتون‏آبادى، متوفّاى (1116 ه) .
13. اسرار الصّلاة
از سيّد جعفر سبزوارى، خواهرزاده سيّد محمّد سبزوارى متوفّاى (1198 ه) .
14. اسرار الصّلاة
از سيّد مرتضى بن سيّد محمّد كشميرى، از شاگردان سيّد دلدار على، متوفّاى (1235 ه).
15. اسرار الصّلاة
از سيد موسى بن سيّد محمّد مستوفى همدانى، متوفّاى حدود (1300 ه).
16. اسرار الصّلاة
از حاج ميرزا جواد آقاى ملكى تبريزى، متوفّاى (1343 ه) از تربيت يافتگان مكتب مولى حسين قلى همدانى، كه درسال (1320 ه) از  نجف اشرف به ايران بازگشت و در قم رحل اقامت افكند. برخى از  مراجع بزرگ عصر در خدمت ايشان تلمّذ نموده‏اند. معظّم له روز عيد سعيد اضحى (1343 ه) وفات نموده، در كنار بقعه«ميرزاى قمى» در شيخان قم مدفون شدند.[43]
مرحوم ملكى كتاب پرارج «اسرار الصّلاة» را در قم تأليف كردند و به سال (1338 ه) با چاپ سنگى منتشر نمودند وچاپ سوم آن به سال (1391 ه) در 320 صفحه در تهران منتشر شد.
اين كتاب اخيراً به فارسى نيز ترجمه و منتشر شده است.
17. اسرار الصّلاة
از حاج شيخ عبّاس حائرى تهرانى، متوفّاى 1360 ه صاحب كتاب: «الجواب الصّائب عن شبهة ايمان ابى طالب» وديگر آثار ارزشمند.[44]
18. اسرار الصّلاة
از مولى عبّاس بن اسماعيل بن على بن معصوم قزوينى، كه در سال (1294 ه و 1304 ه) در ايران به چاپ رسيده است.اسم كامل آن: «اسرار الصّلاة و آدابها و ادعيتها» مى‏باشد.[45]
19. اسرار الصّلاة
از شيخ محمّد بن على اكبر فريد نهاوندى، متوفّاى 1330 شمسى.
اين كتاب تحت عنوان «اسرار الصّلاة يا رموز نماز» در 448 صفحه به چاپ رسيده است.[46]
20. اسرار العبادات
از مولى محمّد تقى خرقانى، كه آن را به فارسى تأليف كرده و تا «سرّالاسلام» نوشته است و پسرش شيخ محسن«اسرار تشريع الصّلاة» را به آن افزوده است. تاريخ كتابت آن (1321 ه) است.[47]
21. ترجمة الصّلاة
از مولى محسن فيض كاشانى، متوفّاى (1091 ه) كه در 168 صفحه به قطع رحلى به چاپ رسيده است.
تاكنون بيش از 10 كتاب تحت عنوان «ترجمة الصّلاة» از بزرگان شيعه به زبانهاى عربى، فارسى و اردو به رشته تحريردرآمده است.[48]
22. التّنبيهات العليّة
از شهيد ثانى، معروف به «اسرار الصّلاة» كه اسم كامل آن «التنبيهات العليّة على وظائف الصّلاة القلبيّة»مى‏باشد. در پايان مقدّمه راجع به اين كتاب و مؤلّف بزرگوار آن مشروحاً سخن خواهيم گفت.
23. جامع الخيرات
از مولى محمّد على بن محمّد حسن آرانى كاشانى، متوفّاى (1259 ه) اين كتاب شرح كتاب اسرار الصّلاة شهيد ثانىاست.[49]
24. الدّرّة البيضاء
از شيخ على بن غلامعلى قزوينى، معاصر ناصرالدّين شاه، كه نسخه‏اى از آن در 600 صفحه در كتابخانه مسجد اعظمدر قم موجود است.[50]
25. غرّة الجبين
از مولى ممحمّد مهدى استرآبادى، متوفّاى (1259 ه) در لكهنو، كه آن را در اسرار نماز به رشته تحرير درآوردهاست.[51]
26. مرآت الصّلاة
از خطيب تواناى معاصر، مرحوم حاج ميرزا حسن ناصرزاده تبريزى، متوفّاى (1400 ه) كه عمرى در سنگر وعظ وخطابه از حريم اهلبيت عصمت و طهارت دفاع كرد، اين كتاب در 240 صفحه به سال (1392 ه) در تبريز به چاپرسيده است.
27. مصباح النّجاة في اسرار الصّلاة
از شيخ عبدالحسين تهرانى، همنام و معاصر شيخ عبدالحسين تهرانى مشهور به «شيخ العراقين» متوفّاى (1286 ه).
مؤلّف به سال (1283 ه) كتاب اسرار الصّلاة شهيد را نوشته، حواشى و شروحى بر آن افزود.[52]
اين كتاب به سال (1391 ه) در 297 صفحه رقعى در تهران چاپ و منتشر شد.
28. معيار الصّلاة
از عبدالوحيد بن نعمة الله بن يحيى استرآبادى، از علماى قرن يازدهم و از شاگردان شيخ بهائى قدس‏سره.[53]
29. منهاج الولاة في اسرار الصلاة
از آقا محمّد حسين بن آقا محمّد باقر كه در سال (1264 ه) در بروجرد آن را به رشته تحرير درآورده است.[54]
30. هشت بهشت
از ميرزا محمّد طبيب‏زاده احمدآبادى، صاحب شمس طالعه در شرح زيارت جامعه.
اين كتاب به سال (1371 ه) در 178 صفحه در اصفهان به چاپ رسيده است[55].[56]
همانطورى كه ملاحظه كرديد، اكثر اين كتابنامه از كتابهاى ذريعه و  طبقات الاعلام شيخ آقا بزرگ تهرانى و فهارس نسخ خطى بعضى از كتابخانه‏ها است. از آن جائى كه مطالب كتابشناسىو نسخه‏شناسى اسرار الصلاة در كتاب  ذريعه منحصر بفرد بوده و به معرفى آنان پرداخته و كتابنامه اسرار الصلاة را اجمالاً نوشته‏اند، لذا تمام مطالب ذريعه دراينجا آورده مى‏شود، بنگريد:
«192. أسرار الصلاة. للشيخ جمال الدين أبي العباس أحمد بن شمس الدين محمد بن فهد الأسدي الحلي، المتوفى سنة(841 ه )، و المدفون في بقعته‏المشهورة بكربلاء، نسبه إليه السيد المعاصر في روضات الجنات.
أسرار الصلاة للشيخ محمد تقي، يأتي بعنوان أسرار العبادات.
193. أسرار الصلاة للسيد جعفر السبزواري المشهدي ابن أخت السيد محمد ابن ميرشاه قاسم السبزواري، إمام الجمعةبالمشهد الرضوي الذي توفي سنة (1198 ه)، ذكره في مطلع الشمس. وقال في فردوس التواريخ «إنّه موجود عنديفيه بيان حكم تشريع الصلاة وحكم تشريع أجزائها وأفعالها وتوفي المؤلف في زمن حياة السيد ميرزا مهدي الشهيد سنة(1218 ه)، ودفن قريباً من خاله المذكور».
194. أسرار الصلاة للشيخ ميرزا جواد آقا الشهير بملكي التبريزي نزيل قم، والمتوفى بها سنة (1344 ه )، كمل العلوموالمعارف في النجف الأشرف سنين وهذّب نفسه بمصاحبة جمال السالكين المولى حسين قلي الهمداني،ورجع إلى ايران حدود العشرين بعد الثلاثة مائة والألف، واختار مجاورة السيدة فاطمة بقم، وبها ألف أسرار الصلاة،وطبعه سنة (1338 ه).
أسرار الصلاة لآقا محمد حسين بن آقا باقر: إسمه منهاج الولاية يأتي.
195. أسرار الصلاة وماهيتها للشيخ الرئيس أبي علي الحسين بن عبدالله بن سينا المتوفى سنة (427 ه)، أوله (الحمد للّهالذي خص الانسان بشرف الخطاب ـ الى قوله ـ سيد الأولين والآخرين محمد وآله أجمعين...  وقسمت هذه الرسالة بثلاثة أقسام وشرحتها في ثلاثة فصول) ذكر في الفصل الأول ماهية الصلاة، وفي الثاني أحكامهاالظاهرة وأسرارها الباطنه، وفي الثالث من يجب عليه ظاهر الصلاة وباطنها ومن لا يجب. وهي مختصرة تقرب منمئتين وخمسين بيتاً، وسمّاه في كشف الظنون برسالة في الصلاة، توجد نسخة منها عند السيد محمد رضاالطباطبائي في النجف، ضمن مجموعة نفيسة فيها عدة رسائل علمية وهي من جمع الفاضل المولى محمد باقر بنمنبوداق كتب بعضها بمدرسة الجدة في اصفهان سنة (1067ه)؛ ورأيت نسخة أخرى بطهران في كتب سلطان المتكلمينالحاج الشيخ محمد. وطبع ضمن مجموعة كلمات المحققين بطهران سنة (1315 ه).
أسرار الصلاة للشيخ زين الدين الشهيد، إسمه التنبيهات العلية، يأتي.
196. أسرار الصلاة للمولى محمد سعيد الشريف القمي، طبع على هامش شرح الهداية سنة (1313 ه)، وهو القاضيمحمد سعيد بن محمد مفيد الشريف القمي صاحب أسرار الصنايع الآتي.[57]
أسرار الصلاة الموسوم بالغرة[58] للشيخ سليمان بن عبدالله الماحوزي يأتي.
197. أسرار الصلاة للسيد الأمير محمد صالح بن الأمير عبدالواسع الخواتون آبادي المتوفى سنة (1116 ه)، ذكره في الفيضالقدسي وفي الروضات.
198. أسرار الصلاة وآدابها وأدعيتها، للمولى عباس بن إسماعيل بن علي ابن معصوم القزويني، فارسي، طبع بايران مرةسنة (1294 ه)، وأخرى سنه (1304 ه)، عبّر فيه عن والده إسمايل بن علي بسيد الفقهاء، ولعله المولى عباس القزوينيالمجاز من السيد علي بحر العلوم الذي توفي سنة  (1298 ه)، لم أظفر ترجمة والده، لكن أظنه المولى إسماعيل القزويني صاحب أنباء الأنبياء الآتي.
أسرار الصلاة الموسوم بجامع الخيرات، شرح لأسرار الصلاة للشهيد يأتي.
أسرار الصلاة الموسوم بمعيار الصلاة، للمولى عبدالوحيد يأتي.
199. أسرار الصلاة وأنوار الدعوات، أو مختار الدعوات وأسرار الصلاة، سماه المؤلف في ديباجته بكلا الاسمين،وهو السيد رضى الدين أبوالقاسم علي بن موسى بن طاوس الحلي المتوفى سنة (664 ه)، ذكر في أوّله بعد الخطبة أنهعمد إلى تتميم مصباح المتهجد لجده الأمي شيخ الطائفة الطوسي، وأنه رتب من التتميم، (خمسة أجزاء أحدها فلاحالسائل في عمل اليوم والليلة، والثاني زهرة الربيع في عمل الأسابيع، والثالث الدروع الواقية من الأخطار فيمايعمل كل شهر على التكرار، والرابع الاقبال في عمل السنة، وهذا الجزء أعني أسرار الصلاة هو الخامس منها ثمقال (وانني اصوبه ـ الجزء الخامس ـ مدة حياتي عن كل أحد إلا أن يأذن من له الاذن في نبأه أحداً قبل وفاتي).
ثمّ اعتذر السيد عن ذكر كثير من الروايات التي أوردها في ثواب جملة من الأعمال بوجوده عديدة؛ منها أدلة التسامحفي السنن وهيا أخبار (من بلغه ثواب على عمل إلخ)؛ ومنها أن كثيراً من الرواة المرميين بالضعف ليسوا من الضعفاءلوجوه كثيرة واحتمالات عديدة لا يبقى الوثوق والاطمينان بضعفهم.
«أقول» إن السيد شرع في تأليف تتمات مصباح المتهجد بعد سنه (635 ه)، فانّ أول مجلداته فلاح السائل الذي ذكرفي أوله روايته عن الشيخ  أسعد بن عبدالقاهر الاصفهاني في السنة المذكورة، وقد ذكر في أول  فلاح السائل أن قصده أن يرتب التتمات في عشرة مجلدات ويسمي كلا منها باسم فذكر أن فلاح السائل فيمجلدين، وزهرة الربيع المجلد الثالث وجمال الاسبوع الرابع وسمى الخامس بالدروع الواقية وليس فيه ذكرلأسرار الصلاة المذكور فيظهر أنه عدل عن قصده في أول الشروع، وأنّه بعد ترتيب أجزائه الاربعة شرع في الخامسوجعله هذا الكتاب لكنه لما لم يبرزه للناس وصانه عن كل أحد مدة حياته فلم يشتهر فصار الخامس المشهور هوالدروع كما قرره أولاّ في فلاح السائل.
وأنا لم أظفر بنسخة تامة من هذا الكتاب وإنما رأيت كراسة من أوّله بخط عتيق ضمن مجموعة في خزانة كتب سيدناالحسن صدر الدين الكاظمي.
200. أسرار الصلاة للمولى على أكبر الكرماني، فارسى مطبوع، وأظن أنه الآمر بطبع قواعد الشهيد سنة (1270 ه) والآمربطبع الذكرى سنة (1272 ه)، ويظهر من الموضعين أنه كان من أجلاء علماء عصر السلطان ناصر الدين شاه، لكن لم أجدترجمته في المآثر والآثار، ولعله ممن فاته كما فاته كثير ممن اطلعنا على آثارهم وبعض أحوالهم ولا سيما الايرانيينمنهم القاطنين في خارج بلاد إيران مثل العراق والهند وجبل عامل وغيرها.
201. أسرار الصلاة للسيد مرتضى بن السيد محمد الكشميري من أجلاء تلاميذ السيد دلدار على النصير آبادى الذيتوفي (سنة 1235 ه)، بل جعله المولى محمد علي الكشمير الشهير بپادشاه عديلا لاستاده في لياقته للامامة في رسالتهفي فضل صلاة الجماعة، وله ميزان المقادير أيضاً. وهو غير السيد مرتضى الهندي الذي كان من تلاميذ السيددلدار على أيضاً وترجمه معاصره السيد مهدي في تذكرة العلماء كما في نجوم السماء.
202. أسرار الصلاة فارسي للسيد ميرزا موسى بن ميرزا محمد المستوفي الهمداني من سادات كمالان، أخذ المعقول عنالحكيم السبزواري، وتوفي حدود الثلاث مئة، أو نيف بعد الألف، وله تصانيف أخر كانت في خزانة كتب ولده العالمالحاج آقا محمد الذي توفي بالمشهد الرضوي سنة (1351 ه)، وترجمه الفاضل في المآثر والآثار».[59]
همانطور كه شيخ آقا بزرگ تهرانى ارجاع داده‏اند بعضى از اسرار الصلاةها را به نام اصلى كتاب كه خواهد آمد، ما نيز ه جهت تكميل مطالب ذريعه آن موارد را در اينجا ذكر مى‏كنيم:
«جامع الخيرات في شرح أسرار الصلاة، للمولى محمد على بن محمد حسن الآرانى الكاشانى المجاز من المولىاحمد النراقى في (1217 ه)، شرع فيه في أوّل جمادى الاولى (1242 ه) كما ذكره في آخر كتابه  مطلع الأنوار الآتي في حرف ميم».[60]
«معيار الصلاة في اسرار الصلاة، للشيخ عبدالوحيد بن نعمة الله ابن يحيى الجيلاني أو الاسترآبادى ذكره فيالرياض وهو تلميذ الشيخ البهائي على ما صرح به في آخر الاثنا عشرية الحجّية لاستاده، وقد استنسخه في ذىالحجة سنة (1205 ه)، وله أسرار الزكاة وغيرها».[61]
«منهاج الولاة في أسرار الصلاة. فارسى، للآقا محمد حسين بن الآقا محمد باقر، الّفه في بروجرد وفرغ منه فيزوال يوم الثلاثا، التاسع والعشرين من شهر الصيام سنة (1264 ه). وهو مرتب على فتوحات أوّله [الحمدلله الذى اسرىبنا إلى معراج الوصال وأنعم علينا بمحامد الخصال تجلّى لنا في محراب العبودية] يظهر منه أنه عارف حكيم متأله.والنسخة عند السيد عبدالحسين الحجة، والظاهر أنه والد الحاج آقا نورالدين البروجردى المتوفي بطهران حدود(1336 ه)».[62]
«الغراء رسالة في اسرار الصلاة. للشيخ ابى الحسن سليمان بن عبدالله بن على بن الحسن بن احمد السراوىالماحوزى، المولود في (1075 ه)، والمتوفى سنة (1121 ه). وصاحب البلغة والمعراج، رأيته في خزانة المولىمحمد على الخوانسارى بالنجف عند السيد جعفر بن السيد باقر بحر العلوم. اوله: [الحمد للّه ربّ...] ورتبه على عشرةفصول، اوّلها في الوضوء وعاشرها في التسليم ويأتى له في...».[63]
بعضى از آثار در ارتباط با اسرار نماز تحت عنوان عامى به اسامى اسرار العبادات به رشته تحرير درآمده است كه مناسباست آن‏ها نيز در اينجا معرفى شوند. بنگريد:
«205. أسرار العبادات. لبعض متأخرى الأصحاب، رتّبه على مقدمة وخمسة اركان في العبادات الخمسة اوّله (الحمد للهرب العالمين والعاقبة للمتقين) ذكر في أوله أنه أخذ الأسرار الظاهرة للعبادات من كتاب النخبة  للمحقق الفيض، وأخذ الأسرار الباطنة لها من المحجة البيضاء في احياء الأحياء له أيضاً، رأيته في الكتبالموقوفة في بيت السادة آل خرسان في النجف.
206. أسرار العبادات. فارسي للمولى الشيخ محمد تقي الخرقاني، وصل فيه إلى آخر مقالته في سرّ الاسلام، فلم يمهلهأجله لاتمامه فتممه ولده الشيخ محسن إبن محمد تقى بالحاق خمسة فصول به، في أسرار تشريع الصلاة إلى آخرأفعالها، ولم يخرج من قلمه إلاّ ذلك، وتأريخ كتابة النسخة  سنة (1321 ه).
207. أسرار العبادات. للسيد عبدالله بن محمدرضا شبر الحسيني الكاظمي المتوفى بها سنة (1242 ه)، أوّله (الحمدللّهالذي لا من شيء كان ولا من شيء يكون) مرتب على مقدّمة وبابين في كل منها كتب وفصول وأصول، وفي آخرهالمحرمات والمكروهات وطاعات القلب ومعاصيها، ونسخته عند الشيخ هادي آل كاشف الغطاء بخط علي بن محمدعليوي الدجيلي سنة (1233 ه)، وقفها الحاج عيسى بن حسين علي كبة.
208. أسرار العبادة. للسيد كاظم بن قاسم الرشتي الحائري المتوفى سنة (1259 ه)، مختصر رأيته ضمن مجموعة من بقايامكتبة الشيخ عبدالحسين الطهراني بكربلاء.
209. أسرار العبادة. في الفقه، للفيلسوف المتأله الفقيه الحاج المولى هادي إبن مهدي السبزواري المتوفى سنة (1289 ه)،حكى في (مطلع الشمس) فهرس تصانيفه عن ولده المولى محمد إسماعيل».[64]
و نيز بعضى از كتابهاى اسرار الصلاة تحت عناوينى غير از اسرار الصلاة واسرار نماز و اسرار العبادات و... در ذريعهآمده است، ولكن موضوع كتابها و رساله‏ها در ارتباط با اسرار نماز است، مانند مصباح النجاة في أسرار الصلاة و سرالاستغفار بين السجدتين.[65]
ناگفته نماند كه شيخ آقا بزرگ تهرانى كتاب سر الصلاة امام خمينى قدس‏سره را در جلد دوازدهم ذريعه كه در سال (1381 ق) ـيعنى بيش از پنجاه سال پيش ـ به طبع رسيده است معرفى كرده است:
«سر الصلاة على لسان العرفا» للحاج آقا روح [الله] بن السيد مصطفى الخمينى المولود (1310 ق) من تلاميذ الشيخعبدالكريم اليزدى الحائرى القمى، والنسخة بخطه بقم».[66]
كتاب سرّ الصلاة (معراج السالكين و صلاة العارفين) در بيست و يكم ربيع الثانى (1358 ه ق) برابر با 19 خرداد (1318ه ش)، به دست حضرت امام خمينى رحمه‏الله به پايان رسيده است. متن كامل آن همراه با تصوير نسخه خطى و... در 265 صفحهتوسط موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى رحمه‏الله به سال (1369 شمسى) به چاپ رسيده است. و سه سال بعد از تاليف سرّالصلاة، كتاب آداب الصلاة را تاليف مى‏كنند.
 
نسخه‏هاى خطى اسرار الصلاة
با تتبعى كه در فهارس نسخ خطى شد، بعضى از رساله‏هاى اسرار الصلاة از علما و دانشمندان شناسائى شد كه جهت تكميلكتابشناسى و نسخه‏شناسى اسرار الصلاة، فهرستوار متذكر مى‏شويم. و تفصيل معرفى اسرارالصلاه‏ها را به دو مقاله با عنوانآداب حضور و اسرار سلوك (بررسى و گزارش پنجاه رساله اسرار الصلاة) از آقاى محمد ملكى ارجاع مى‏دهيم.
1. اسرار الصلاة، قاضى سعيد قمى، دانشگاه تهران، مجموعه ش 1/6901، فهرست دانشگاه، ج 16، ص 391.
2. فائدة شريفة في اسرار الصلاة، از ؟، دانشگاه تهران، مجموعه ش 5/9521، فهرست دانشگاه، ج 17، ص 391.
3. اسرار الصلاة = اسرار العبادات، شاه نعمة الله ولى، دانشگاه تهران، ش 10/890، فهرست دانشگاه، ج 3، ص 405.
4. اسرار الصلاة، از ؟، دانشگاه مجموعه ش 3/398، فهرست دانشگاه، ج 6، ص 2134.
5. اسرار الصلاة، قاضى سعيد قمى، دانشگاه مجموعه ش 3/407، فهرست مشكوة، ج 1، ص 309.
6. منهاج الولاة في اسرار الصلاة، آقا محمد حسين بروجردى، دانشگاه، ش 1306، فهرست مشكوة، ج 1، ص 245.
7. اسرار الصلاة، ش 19 از مجموعه‏هاى عبدالمجيد مولوى، مشهد، نشريه دانشگاه، ج 5، ص 9 ـ 11.
8. اسرار الصلاة، از ؟، كاتب محمدجواد آقا رضا گلپايگانى، سنه 1329، ش 2010، فهرست دانشگاه، ج 8، ص 631.
9. اسرار الصلاة، حاج محمد بن نادعلى بروجردى، كتابخانه آيه‏الله مرعشى نجفى رحمه‏الله، ش 771، فهرست كتابخانهمرعشى، ج 2، ص 380.
10. اسرار الصلاة، قاضى سعيد قمى، ملك تهران، ش 1586، فهرست ملك، ج 1، ص 39.
11. اسرار الصلاة قاضى سعيد قمى، ملك تهران، ش 6/677، فهرست ملك، ج 6، ص 141 ـ 143.
12. المنازلات الشارقات في أسرار الصلاة، محمد بن محمد باقر شهير به نواب لاهيجانى، كتابخانه ملى ش 397 / ففهرست ملى، ج 1، ص 379 ـ 381.
13. اسرار الصلاة، قاضى سعيد قمى، دانشگاه ش 1030، فهرست دانشگاه، ج 3، ص 407.
14. اسرار العبادات، شاه نعمة الله ولى، كتابخانه نوربخش، ش 59، فهرست نوربخش، ج 1، ص 89.
15. اسرار العبادات، حاج ملاهادى بن مهدى سبزوارى (1289 ق)، كتابخانه مرعشى نجفى، ش 8697، فهرستمرعشى، ج 22، ص 240 ـ 242.
16. اسرار العبادات، ابوجعفر كافى بن محتشم قاينى، الهيات دانشگاه تهران، مجموعه ش 1/834/د، فهرست دانشكدهالهيات دانشگاه تهران، ج 2، ص 40 (فهرست دانشكده الهيات تهران، ج 2، ص 27 ـ 29).
17. اسرار العبادات، محمدكاظم بن قاسم رشتى، دانشگاه الهيات تهران،  مجموعه ش3/263/د، فهرست دانشكده الهيات دانشگاه تهران، ج1، ص455 (فهرست دانشكده الهيات تهران، ج 1،ص269).
18. اسرار العبادات، از ؟، كاتب: محمد مظفر بن محمد حكيم، در سنه 1066 ـ 1987، مجلس سنا (شماره 2)، فهرستسنا، ج 1، ص 205، و نيز نشريه دانشگاه تهران، ج 6، ص 579.
19. اسرار الصلاة، مصطفى خويى، كتابخانه وزيرى يزد، ش 2465، فهرست كتابخانه، ج 4، ص 1305.
20. اسرار الصلاة، على نقى بن محمدرضا همدانى، كتابخانه مرحوم آيه‏الله آخوند همدانى (غرب همدان) به شماره /439، فهرست غرب، ص 7؛ كتابخانه آيه‏الله گلپايگانى، مجموعه ش 306، فهرست گلپايگانى، ج 1، ص 266.
21. معادن الحكم يا اسرار العبادات، محمد تقى خرقانى نجفى، كتابخانه شوشترى‏هاى نجف اشرف، نشريه دانشگاهتهران، ج 11، ص 823.
22. اسرار الصلاة، ابو محمد صاين الدين على تركه، چندين نسخه در كتابخانه بايزيد ولى الدين تركيه و قاهره و تهران درفهرست نسخه‏هاى خطى فارسى منزوى، ج 2، ص 1029 معرفى شده است.
23. در فهرست نسخه‏هاى خطى فارسى منزوى، ج 2، ص 1029 چندين أسرار الصلاة ناشناخته يا از شاه نعمت الله ولىمعرفى شده است.
24. اسرار الصلاة، احمد بن محمد كاظم اشكورى، قسمتى از كتاب بحر المعارف او است، رجوع شود به الشريعة الى استدراك الذريعه، ج 1، ص 36.
25. ترجمه اسرار الوحى، كتابخانه حضرت معصومه عليه‏السلام، قم، فهرست، ج 1، ص 263.
26. اسرار الصلاة، على بن غلامعلى قزوينى ـ معاصر ناصرالدين شاه ـ كتابخانه مسجد اعظم قم، ش 3578، فهرستمسجد اعظم، ص 169 ـ 170.
 
كتابهاى چاپى اسرار نماز
برخى از كتابهاى كه در ارتباط با أسرار الصلاة است و به زيور طبع آراسته شده است جهت تكميل كتابشناسى اسرارالصلاه‏ها تعدادى از آنان معرفى مى‏شود. و تفصيل كتاب‏هاى چاپى اسرار الصلاه‏ها را به كتاب هزار كتاب و رساله پيراموننماز، تاليف آية الله رضا استادى و آقاى ناصرالدين انصارى حوالت مى‏دهيم.
1. أسرار الصلاة در بيان رموز نماز و خصوصيات و گنج‏هاى نهفته در آن، محمدحسين خراسانى، كتابفروشى مصطفوى،بوذر جمهورى، تهران، 1358 ش / 1389 ق، 176 صفحه.
2. أسرار الصلاة، محسن قرائتى.
3. ترجمه اسرار الصلاة ملكى تبريزى، رضا رجب زاده.
4. اسرار پزشكى نماز شب، محمود غفارى.
5. اسرار شگفتى‏هاى نماز، ايوب نظرى.
6. اسرار عبادات و حقيقت نماز، ترجمه و شرح اسرار العبادات و حقيقة الصلاة، قاضى سعيد قمى.
7. اسرار فروع الدين در فلسفه نماز، محمود محقق دامغانى.
8. اسرار نماز، احمدرضا بسيج.
9. اسرار نماز فيض كاشانى و حسنعلى اصفهانى و شهيد ثانى، مقدمه نجم‏الدين على مقدادى اصفهانى، مصحح رضامرندى، ناشر فراهانى، تهران.
10. پرواز در ملكوت يا اسرار معنوى نماز، ترجمه أسرار الصلاة امام خمينى رحمه‏الله، احمد فهرى.
11. حقايق نماز در اسرار صلاة، عبدالحسين حائرى لاهيجانى.
12. حكمت‏ها و اسرار نماز، احمد اهتمام.
13. حيات عارفانه فرزانگان، نماز اولّ وقت همه فلسفه ابرار، حسن صدرى مازندرانى.
14. رازهاى نماز، ترجمه كتاب أسرار الصلاة آية الله جوادى آملى، ترجمه: على زمانى قمشه‏اى، ويرايش: حسينشفيعى.
15. رموز نماز اسرار الصلاة، فريد نهاوندى، چاپخانه خراسان، مشهد، 1340، فارسى.
16. راهى روشن در جهانى تاريك، ترجمه فصل صلاة المحجه‏البيضاء، اسدالله ناصح.
17. نردبان عروج، سيرى در اسرار نماز، يوسف ابراهيميان آملى.
18. سيرى در اسرار و آثار نماز، عقيقى بخشايشى، دفتر نويد اسلام، 1377 ش، قم، فارسى، 96 صفحه.
19. هشت بهشت در ترجمه اسرار نماز، محمد احمد آبادى طيب زاده.
20. هداية المستشرقين در آداب ظاهرى و اسرار باطنى نماز، غلامرضا يزدى فقيه خراسانى.
21. نماز گوهر شب چراغ، مهدى احمدى.
22. نماز گنجينه اسرار الهى، على اكبر مغيثى پور سبزوارى.
جامع‏ترين كتابشناسى و نسخه‏شناسى رساله‏هاى اسرارالصلاة، توسط جناب آقاى محمد ملكى در دو مقاله با عنوانآداب حضور و اسرار سلوك (بررسى و گزارش پنجاه رساله اسرار الصلاة) در فصلنامه كتابهاى اسلامى، تابستان 1383(ويژه نامه نماز) و بهار 1384، سال ششم، شماره بيست، ص 51 ـ 79 به چاپ رسيده است كه سعيشان مشكور باد.
و نيز حضرت آيه‏الله رضا استادى در كتاب هزار كتاب و رساله پيرامون نماز تمام اسرار الصلاه‏ها را معرفى كرده‏اند.
در كتاب دائرة المعارف تشيّع، ج 2، ص 138، مدخلى با عنوان اسرار الصلاة وجود دارد كه ده كتاب از اسرارالصلاه‏ها را متذكر شده‏اند، كما اينكه در همان صفحه مدخل اسرار العبادات معرفى شده است.
در كتاب كشف الأستار صفائى خوانسارى، ج 51، ص 98 و 99 مفصلاً كتاب أسرار الصلاة شيخ احمد أحسائىبحرانى در دو صفحه معرفى شده است.
در كتاب فرهنگ آثار ايرانى ـ اسلامى، ج 1، ص 220 ـ 221 چندين مدخل با نامهاى اسرار الصلاة يا اسرار الصلوة وانوار الدعوات معرفى شده است.
 


[1] . منابع: احياء الداثر، 90؛ الاعلام، 3/64؛ اعيان الشيعة، 7/143؛ امل الآمل، 1/85؛ ايضاح المكنون، 1/111 به بعد؛ الذريعة، 1/22 به بعد؛ روضات الجنات،3/352؛ رياض العلماء، 2/365؛ شهداء الفضيله، 132؛ فهرست اعلام الذريعة، 2/935؛ لؤؤة البحرين، 5 معجم المؤفين، 4/193؛ منتهى المقال، 3/297؛ نسيم قزوين، 1/136؛ نقد الرجال، 2/292؛ مراقد المعارف، 5 1/397. این شرح حال اقتباس است از دايرة المعارف تشيع (چ 1، تهران: نشر شهيد سعيد محبى، 1383 ش)، ج 10، ص 151 ـ 153، شهيد ثانى، عبد الحسين شهيدى صالحى).
 
 
[2] . ذريعه، ج 21، ص 382.
 
[3] . ذريعه، ج 16، ص 360.
 
[4] . أمل الآمل، ج 1، ص 86؛ رياض العلماء، ج 2، ص 371؛ ريحانة الادب، ج 3، ص 283؛ شناخت نامه شهيدين، ج 3، ص 84 و 97.
 
[5] . المصنّفات الأربعة، ص 221؛ التنبيهات العليّة، ص 14.
 
[6] . الدر المنثور، ج 2، ص 186؛ شناختنامه شهيدين، ج 3، ص 48.
 
[7] . أمل الآمل، ج 1، ص 86.
 
[8] . رياض العلماء، ج 2، ص 369 ـ 370.
 
[9] . منتهى المقال، ج 3، ص 298.
 
[10] . روضات الجنات، ج 7، ص 353 ـ 387؛ شناختنامه شهيدين، ج 3، ص 116 ـ 129.
 
[11] . اعيان الشيعه، ج 7، ص 155؛ شناختنامه شهيدين، ج 3، ص 170.
 
[12] . ذريعه، ج 4، ص 452.
 
[13] . فهرست خطى اشكورى، ج 7، ص 367 و 369).
 
[14] . مترجم كتابى به نام «نجاة العارفين» نيز دارد كه در اواخر نسخ از آن نام برده است.
 
[15] . فهرست كتب فقهى خطى، آستان قدس رضوى، جلد 21، قسمت اول، صفحه 265 و 266.
 
[16] . ذريعه، ج 5، ص 51.
 
[17] . تذكره علماى اماميّة پاكستان، ص 348.
 
[18] . نامه آستان قدس رضوى، دوره نهم شماره 1 تا 4، دوره دهم شماره 1 و دوره جديد شماره 1، به شماره‏هاى مسلسل 33 تا 38 به سالهاى1350 تا 1355 مشهد مقدس.
 
[19] . الذريعه، ج 4، ص 78.
 
[20] . رسائل شهيد، عنوان كتابى است كه در سال 1313 هجرى در تهران به چاپ رسيده و ده رساله ارزنده از شهيدثانى را در بردارد، كتاب«اسرار الصّلاة» از صفحه 101 تا صفحه 167 اين مجموعه مندرج است.
 
[21] . اسرار قلبى نماز، ص 20 و 21.
 
[22] . ايشان صاحب كتاب مطلع الانوار تذكره علماى شيعه است، رجوع كنيد به تذكره علماى پاكستان، ص 348.
 
[23] فهرست مشاهير كاشمر منابع:
1. على طاهريان «معرفى چهره‏ها» پيش شماره چهارم، تيرماه 1384.
2. ايرج سعادتمند، ترشيز، نگاهى به تاريخ و جغرافياى شهرستان كاشمر، چاپ اول، مشهد موسسه فرهنگى هنرى و انتشاراتى ضريح
آفتاب، 1384 ش.
3. سايت مشاهير، سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى خراسان رضوى.
 
[24] . مجله نامه آستان قدس، شماره 3، دوره هشتم، مسلسل 31، مهر 1348 ش.
 
[25] . لازم به ذكر است كه اكثر تخريج منابع و مصادر اين كتاب به استناد كتاب التنبيهات العلية، چاپ مركز احياى اسلامى دفتر چاپ دفترتبليغات اسلامى است كه ضمن كتاب المصنّفات الأربعة از صفحه 207 ـ 303 به چاپ رسيده، و در سال 1380 ش / 1422 ق توسط بوستان كتاب به زيور طبع آراسته شده است، مى‏باشد.
 
[26] . فهرست كتابهاى چاپى عربى، خانبابامشار، ص 420 و 421. و نيز صفحه 51. و نيز در همين صفحه اسرار الصلاة حاج ميرزا جواد آقاملكى تبريزى كه به سال 1339 قمرى، چاپ سنگى، در 143 صفحه معرفى شده است.
 
[27] . فهرست كتابهاى چاپى فارسى، خانبابامشار، 92.
 
[28] . بحارالأنوار، ج 1، ص 19.
 
[29] . مصباح الشريعة، منسوب به امام صادق عليه‏السلام عبدالرزاق گيلانى، تصحيح رضا مرندى، چاپ اوّل، قم، پيام حق، 1377 ش.
 
[30] . كشف الحجب والاستار، ص 44، كنتورى در صفحه 45 و 143 به معرفى اسرار الصلاة يا التنبيهات العلية شهيد ثانى پرداخته است.
 
[31] . اعيان الشيعة، ج 7، ص 156.
 
[32] . اعيان الشيعه، ج 7، ص 156.
 
[33] . فهرست كتابهاى چاپى فارسى، ج 1، ص 204.
 
[34] . طبقات أعلام الشيعه، قرن 12، ص 310.
 
[35] . مجلّه مكتب اسلام، سال ششم، شماره 9، ص 7.
 
[36] . طبقات أعلام الشّيعه، قرن نهم، ص 89.
 
[37] . فهرست كتابخانه آيت الله مرعشى، ج 8، ص 234.
 
[38] . فهرست كتابخانه وزيرى، ج 4، ص 1305.
 
[39] . فهرست كتابخانه‏هاى رشت و همدان، ص 1242.
 
[40] . فهرست كتابخانه آيت الله گلپايگانى، ج 1، ص 265.
 
[41] . فهرست كتابخانه آيت الله مرعشى، ج 2، ص 380.
 
[42] . فهرست كابخانه آيت الله مرعشى، ج 19، ص 400.
 
[43] . نقباء البشر، ج 1، ص 330.
 
[44] . نقباء البشر، ج 3، ص 991.
 
[45] . الذريعه الى تصانيف الشّيعه، ج 2، ص 47 ـ 51.
 
[46] . فهرست كتابهاى چاپى، ج 1، ص 204.
 
[47] . الذريعه، ج 2، ص 52.
 
[48] . رجوع شود به مقدّمه ترجمة الصّلاة فيض كاشانى، به قلم سيّد محمّد على صفير، ص 46.
 
[49] . الذّريعه، ج 5، ص 51.
 
[50] . فهرست كتابخانه مسجد اعظم، ص 169.
 
[51] . الذريعه، ج 16، ص 34.
 
[52] . الكرام البررة، ج 2، ص 716.
 
[53] . الذريعه، ج 21، ص 28.
 
[54] . الذريعه، ج 23، ص 179.
 
[55] . فهرست مشار، ج 2، ص 3400.
 
[56] . اسرار نماز، ترجمه اسرار الصلاة شهيد ثانى، ص 20 ـ 27؛ مترجم: على اكبر مهدى‏پور، چاپ چهارم، 1382 ش، مؤسسه انتشاراترسالت.
 
[57] . راجع ج 7، ص 49، س 13.
 
[58]. در ذريعه، ج 16، ص 29 به عنوان الغراء ثبت شده است نه الغرّة.
 
[59] . ذريعه، ج 2، ص 47 ـ 51.
 
[60] . ذريعه، ج 5، ص 51.
 
[61] . ذريعه، ج 21، ص 280.
 
[62] . ذريعه، ج 23، ص 179.
 
[63] . ذريعه، ج 16، ص 29.
 
[64] . ذريعه، ج 2، ص 51 و 52.
 
[65] . ذريعه، ج 21، ص 122.
 
[66] . ذريعه، ج 12، ص 168.
 

...
ارسال نظر
نام
ایمیل
متن
ارسال
تازه ها
پربازدید
مقالات مربرط
تفسـير متعاليـه| دکتر حسن بلخاري
سالگشت رحلت محمدباقر آقا نجفی اصفهانی
سالگشت رحلت ميرحامد حسين هندى قدس‏ سره (م 1306)
روایت ساخت کتابخانه «علامه میرداماد» از زبان آیت‌الله میردامادی
فقها و مكاتب فقهي درهند |سيدعلي محمدنقوي
آیت الله سید مرتضی فیروزآبادی، عالمی که دل های بسیاری را عاشق اهل بیت کرد
آيه ‏اللّه‏ سيد محمد تقى خوانسارى قدس‏ سره (م 1371)
ميرزا ابوالمعالى كلباسى اصفهانى قدس ‏سره (م 1315)
شيخ حسن كاشف الغطاء قدس‏ سره (م 1262)
تفسیر جامع و اجتهادی |حجت‌‌الاسلام والمسلمین حسین مستوفی
فقیه ماندگار و روشنایی بخش: ویژه سالگرد حضرت آیت الله العظمی خویی
حكيم الهي نگاهي از درون
قرآن، کتاب عقل / بخش پایانی
مقام علمی سید مصطفی که در ۲۷ سالگی به مقام اجتهاد رسید
آیا پیامبران ارث مالی از خود بر جای می نهند؟| ترجمه دکتر عبدالحسین طالعی
تقدير از يك پيشنهاد و توصيه‌هاي لازم | استاد دکتر احمد مهدوي‌دامغاني
از “موسوعة الامامة فی نصوص اهل السنة” رونمایی شد
درباره کتابخانه بزرگ علامه امینی در نجف اشرف
قرآن، كتاب عقل
قرآن، كتاب عقل
هجده محرم سالروز رحلت آیت الله مامقانی
امام حسين (ع) در اشعار ناصر خسرو |دكترمهدي محقق
«سید رضی» عالمی که سخنان امام علی(ع) را وارد خانه‌ها کرد
سالگشت رحلت حاج شيخ عباس قمى قدس‏ سره (م 1359)
قرآن منسوب به خط امام رضا(ع) در آستان قدس رضوی و تکمله‌های آن|مرتضی کریمی نیا
رضا مختاری
دسترسی به متن کتابهای نرم افزار مکتبه اهل بیت علیهم السلام
عبد الحسین طالعی
جرعه ای از دریا جلد اول| مقالات آیت الله شبیری زنجانی
قربان مخدومی
ترجمه های صحیفۀ سجادیه به زبانهای غیر فارسی / سید امیر حسین اصغری
همایش بزرگداشت علامه سید هبة الدین شهرستانی در دانشگاه کوفه + تکمیلی
اجازه سید حسین موسوی خوانساری به میرزای قمی و تذکر یک اشتباه | محسن صادقی
نامۀ آية‏اللّه‏ العظمى مرعشى نجفى به استاد سعيد نفيسى / عبد الحسین طالعی
علی اکبر زمانی نژاد
یادداشتی به قلم آیت الله خویی درباره تشرف شیخ محمد شوشتری کوفی
آیت الله سید محمد نبوی عالم سرشناس دزفول دعوت حق را لبیک گفت
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی 31 / از ابوالفضل حافظیان بابلی
احسان الله شكراللهی طالقانی
بازدید مقام معظم رهبری از غرفه موسسه کتاب شناسی شیعه در نمایشگاه مشکات
ابوالفضل حافظیان
مشروع ‏الموسوعة الكبيرة حول‏ التراث المكتوب للشيعة أوالوسيلة إلى تصانيف الشيعة
نامه هایی از و به مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی / به مناسب سالروز درگذشت دکتر شهیدی
سندی منتشر نشده از آیت الله خویی در دفاع ازانقلاب اسلامی مربوط به 48 سال پیش
گزارشی از عملکرد 6 ماهه موسسه کتاب شناسی شیعه
به مناسبت در گذشت دکتر محمود فاضل
تحقیق و انتشار نهج‌البلاغه از روی کُهَن‌ترین نسخه‌های موجود
سندی نو یافته به خط مبارک شهید ثانی (ره) درباره خاندان شهید اول و علمای جبل عامل
رونمايي از جلد اول کتاب «اطلس تاریخ اسلام»
نمایش فایل های ویدئویی
ابتدای سایت | Back to top