کد مطلب: 6108
تاریخ درج مطلب: پنج شنبه ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۸
معرفی میراث فقهی رویت هلال
مقدمه جلد اول به قلم حجت الاسلام و المسلمین شیخ رضا مختاری مدیر موسسه کتابشناسی شیعه

 

(۱) صاحب این قلم در سال ۱۳۶۹ ش طیّ مقاله‌ای کوتاه، احیا و تصحیح و نشر میراث فقهی را به اهل تحقیق و حوزه‌ها پیشنهاد کرد «۱». مدتی بعد از آن به سال ۱۳۷۳ ش با کمک فاضل محترم جناب آقای محسن صادقی و برخی از دوستان دیگر، در مرکز تحقیقات مدرسۀ ولیّ عصر (عجّل الله تعالی فرجه الشریف) دست به کار تدوین، تصحیح و تنظیم اولین نمونه از میراث فقهی یعنی غنا، موسیقی شدیم. سپاس خداوند کارساز بنده‌نواز را که پس از پنج سال کار مداوم توانفرسا، آماده و در سه جلد بزرگ در حدود سه هزار صفحه در سالهای ۱۳۷۶- ۱۳۷۷ منتشر شد. در طرح عظیم «میراث فقهی» چهل موضوع از مهمترین موضوعات فقهی انتخاب و مشخّص شده که اوّلین‌شان غنا، موسیقی و دومین آنها
______________________________
(۱). این مقاله با عنوان «ضرورت احیای میراث فقهی» در آینۀ پژوهش، شمارۀ سوم (مهر- آبان ۱۳۶۹)، ص ۵۴- ۵۵ به چاپ رسید.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۲۰
رؤیت هلال است. فهرست کامل موضوعات چهل‌گانه همراه با توضیحاتی در مقدمۀ غنا، موسیقی آمده است «۱».
(۲) از آنجا که این کار گام نهادن در راهی ناپیموده، دشوار، نفس‌گیر و ملال‌آور بود، هنگام اشتغال به آماده‌سازی غنا، موسیقی، از ادامۀ آن توبه نصوح کردیم و پس از ارائه همان یک نمونه، عطایش را به لقایش بخشیدیم و آرزو داشتیم با عرضه و تجربۀ یک موضوع، دیگران آن را دنبال کنند؛ ولی ضرورت و اهمیت فوق العادۀ طرح از سویی، و از سوی دیگر تشویقهای سروران مکرّم روحانی باعث شد به مسألۀ عامّة البلوای رؤیت هلال بپردازیم «۲». مثلا حضرت آیة الله مظاهری و حضرت آیة الله سبحانی (دامت إفاضاتهما) ما را شرمندۀ تشویقها و الطاف خود کردند و آیة الله سبحانی فرمود: این تحقیق نمره‌اش بیست است و برخی از مشکلات و ابهامات را برای اولین بار حل کرده است. نیز یکی از فقهای معاصر صریحا می‌گفتند:
میراث فقهی کمک بزرگی به فقیهان برای استنباط است و نیمی از زحمت آن را از دوش آنان برمی‌دارد و آنها را از مراجعه به دهها کتاب و صرف صدها ساعت وقت گرانبها بی‌نیاز می‌کند. علاوه بر آنکه بدون آن هیچ تحقیق و اظهار نظری کامل نخواهد بود و بدون رجوع به آن «بذل وسع برای تحصیل حجّت بر حکم شرعی» که وظیفۀ مجتهد است صادق نیست.
همچنین جناب آقای دکتر ابو القاسم گرجی در نامه‌ای به این جانب به تاریخ ۱۱/ ۱/ ۷۹ ش ضمن تعبیر از آن به «مجموعۀ بسیار نفیس و سودمند غنا، موسیقی» نوشت:
… جز اظهار با نوک قلم برای ابراز سپاس درونی بیکران خود راهی ندارم. رسالات بسیار از پیشینیان و نظریات فراوان از گذشتگان و معاصران شیعه و سنّی، مطالب متنوّع، از همه بهتر عرضۀ بسیار خوب، تلفیق دقیق منسجم و متناسب، تحقیق عمیق، فهارس سودمند، تعلیقات فراوان و تصحیحات بسیار دقیق و برجسته … مقدّمۀ ممتع و بسیار سودمند. از خداوند متعال توفیق و سعادت و سلامت جناب عالی و همکار ارجمندتان را در راه خدمات علمی و تحقیقی خواستارم.
______________________________
(۱). میراث فقهی (۱): غنا، موسیقی، ج ۱، ص ۱۵- ۴۱، مقدمه؛ نیز ر ک: جمع پریشان، ج ۱، ص ۸۷- ۱۰۹.
(۲). امّا این بار در واحد احیای آثار مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی و با همکاری فاضلان شاغل در آن.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۲۱
(۳) ذره‌پروری و تفقّد بزرگان باعث شد با دلگرمی به دومین موضوع میراث فقهی یعنی رؤیت هلال بپردازیم. از این رو اوائل سال ۱۳۷۷ ش این موضوع به شورای علمی واحد احیاء آثار اسلامی مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی پیشنهاد شد و مورد استقبال و موافقت قرار گرفت و از اواخر همان سال آن را شروع کردیم و به فضل الهی پس از هفت سال تا پایان سال ۱۳۸۳ به ثمر رسید که ان شاء الله سبحانه در پنج مجلّد ضخیم، هر مجلّد در حدود هشتصد صفحه و جمعا در حدود چهار هزار صفحه به تدریج منتشر می‌شود.
در مقدمۀ غنا، موسیقی به تفصیل از ضرورت و اهمیت و فواید تصحیح و نشر میراث فقهی بدین شیوه سخن گفتیم «۱» که اهمّ آنها به اجمال عبارت است از:
أ) آسان شدن اطّلاع از پژوهشهای هر موضوع و استفاده از آنها؛
ب) صرفه‌جویی در فرصت فاضلان و فقه‌پژوهان؛
ج) جلوگیری از کارهای کم‌مایه و تکراری و بدون استناد به منابع پیشین؛
د) روشن شدن سیر تاریخی مسأله و علل پرداختن فقیهان به آن؛
ه) استقصای ادلّۀ مسأله و روایات آن و تبویب آنها به شکلی نو؛
و) مشخّص شدن میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری فقیهان بر یکدیگر و از یکدیگر؛
ز) آسان شدن مقایسۀ قدرت فقهی و نوآوری فقیهان، با عنایت به کنار هم قرار گرفتن سخنان آنان؛
ح) روشن شدن برخی اشتباهات گذشتگان در استناد اقوال به فقیهان و مانند آن «۲»؛
ط) احیای میراث عالمان فروغ‌گستر شیعه و نمایان شدن حجم کارنامۀ فقهی آنان؛
ی) روشن شدن و تصحیح اشتباههای فهرستها و کتابشناسیها.
(۴) پیداست که هرگز مراد ما این نیست که باید به پژوهشهای گذشتگان بسنده کرد و همانها
______________________________
(۱). میراث فقهی (۱): غنا، موسیقی، ص چهل و یک- چهل و هفت، مقدمه. نیز ر ک: جمع پریشان، ج ۱، ص ۱۰۹- ۱۱۴.
(۲). محض نمونه یک مورد را در باب دوم مقدمه ص پنجاه و هشت- شصت و دو ذکر کرده‌ایم.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۲۲
را برای حلّ معضلات و مشکلات فکری و فرهنگی این روزگار کافی دانست؛ بلکه منظور این است که هر تحقیقی باید مبتنی و متّکی و با اشراف بر پژوهشهای پیشینیان باشد:
العلی محظورة إلّا علی من بنی فوق بناء السلف
متأسفانه در این دوران برخی استنباطها و برداشتهای فقهی چنین نیست، به طوری که بسیاری از کسانی که در باب رؤیت هلال تحقیق کرده‌اند از بسیاری از آثار پیشینیان بی‌خبر بوده‌اند و یا بدون استفاده از مطاوی آنها پژوهش خود را سامان داده‌اند. هویداست که با چنین اوضاع و احوال، چه مقدار کارهای تکراری صورت می‌پذیرد و چقدر فرصت با ارزش فقیهان و پژوهشگران بیهوده تلف می‌شود و از سوی دیگر، نتیجۀ تحقیق و مطالعه، آنچنان که باید و شاید، خوشایند نیست و در بازار علم رواجی ندارد.
(۵) میراث فقهی (۲): رؤیت هلال مشتمل بر هفت بخش است بدین ترتیب:
بخش اوّل: آیات رؤیت هلال؛
بخش دوم: رساله‌های رؤیت هلال؛
بخش سوم: آراء فقیهان در رؤیت هلال؛
بخش چهارم: مباحث هیوی رؤیت هلال؛
بخش پنجم: مذاهب دیگر و رؤیت هلال؛
بخش ششم: کتابشناسی رؤیت هلال؛
بخش هفتم: احادیث رؤیت هلال.
و بدین سان، رؤیت هلال از «کتاب» شروع و به «سنّت» ختم می‌شود.
بخش اوّل و دوم در جلد اوّل و دوم رؤیت هلال، بخش سوم و چهارم در جلد سوم و چهارم و بخشهای پنجم، ششم و هفتم در جلد پنجم درج شده‌اند. در آغاز هر بخش یا هر جلد توضیحاتی راجع به چگونگی بخشها آمده است. در باب دوم که سی رساله در رؤیت هلال از دوران شیخ مفید تاکنون در آن درج شده، در آغاز هر رساله از پیشینیان دربارۀ مؤلّف و مؤلّف توضیحاتی داده‌ایم. علاوه، در مقدمه‌ای که پس از این پیشگفتار می‌آید طیّ شش باب، راجع به مسائل گوناگون رؤیت هلال بحث کرده‌ایم.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۲۳
(۶)
روشن است که هدف و مقصود ما بررسی مسائل فقهی رؤیت هلال است؛ یعنی آنچه در حلول ماه قمری نفیا و یا اثباتا مؤثّر و دارای نقش است. نیز آن دسته از مسائل هیوی و ریاضی که دانستن آنها برای فقیه معدّ خوبی در راه استنباط است. بنابراین، در بخش چهارم:
«مباحث هیوی رؤیت هلال» از مباحث علمی محض که چندان ربطی به استنباط ندارد سخنی درج نکرده‌ایم. همچنین از مباحث فقهی بی‌ارتباط با مقصود مانند استحباب دعا هنگام رؤیت سخنی به میان نیاورده‌ایم. می‌دانیم که فقیهان شیعه دعا هنگام رؤیت را مستحب می‌دانند جز ابن ابی عقیل عمانی که سخنش ظهور در وجوب دارد. علامه حلی در این باره گوید:
قال ابن أبی عقیل: یجب أن یقال عند رؤیة الهلال من رمضان:
«الحمد للّه الذی خلقنی و خلقک، و قدّر منازلک، و جعلک مواقیت للناس، اللهمّ أهلّه علینا إهلالا مبارکا، اللهمّ أدخله علینا بالسلامة و الإسلام و الیقین و الإیمان و البرّ و التقوی و التوفیق لما تحبّ و ترضی». و لم یوجب أحد من أصحابنا ذلک، فإن کان مراده من الوجوب تأکّد الاستحباب فمسلّم، و إن أراد به المعنی الحقیقی فهو ممنوع. «۱»
البته اگر رساله‌ای از رساله‌های بخش دوم بر مباحث غیر دخیل در هدف ما مشتمل بود آن مباحث را حذف نکرده‌ایم. همچنان که مستقل بودن رساله‌ها سبب تکرار پاره‌ای از مطالب شده است و روا نبود که آنها را به این دلیل مثله و تلخیص کنیم.
بیفزایم که همۀ رساله‌ها و سایر بخشها را- اعم از آنچه قبلا چاپ شده یا نشده است- از نو تحقیق کرده، و اغلاط بسیار چاپهای پیشین را زدوده‌ایم از جمله در رساله‌های شمارۀ ۱، ۲، ۳، ۹ و ۱۶ که اینجا مجال بر شمردن نمونه‌هایی از خطاهای فاحش آنها نیست و می‌توان با مقایسۀ چاپ ما با چاپ سابق بر آنها وقوف یافت.
(۷) گرچه بر ساحل‌پیمایان مشکلات این نوع پژوهشها دانسته نیست، ولی آنان که حتی
______________________________
(۱). مختلف الشیعة، ج ۳، ص ۳۶۶، مسأله ۹۴.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۲۴
از دور دستی بر آتش دارند به خوبی می‌دانند که:
یری الناس دهنا فی قواریر صافیا و لم یدر ما یجری علی رأس سمسم
روغنی در شیشه بینی صاف و روشن ریخته غافلی بر سر چه آمد دانۀ بادام را
روغن کنجد ار بینی صاف یادآور ز سنگ عصّاری
مرحوم استاد جلال همائی دربارۀ مولوی‌نامه سخنی دارد که این جانب رؤیت هلال را مصداق بارز آن سخن می‌دانم:
حدیث رنجی که در این تألیف کشیده شده و سرمایه‌ای که از عمر و وقت و اندوختۀ پژوهشها و بررسیهای متمادی در این بنای تازه بنیاد به خرج رفته است، جز بر سیّاحان این بحر و شنا آموختگان در یازده، قصّۀ «در گوش کران افسانه گفتن» و «کوران را فنّ مناظر و مرایا آموختن» است. «کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها». «۱»
از آنجا که تدوین، تنظیم و تصحیح میراث فقهی کاری بس نفس‌گیر، پردردسر، ملال‌آور و خسته‌کننده است، با همه ضرورت و اهمیتی که برای آن قائلم، از اینکه بتوانم دفتری دیگر از آن را سامان دهم مأیوسم. امیدوارم فاضلان جوان و پرانرژی با استفاده از روش و تجربۀ این دو دفتر نشر یافته از میراث فقهی، این کار را ادامه دهند تا همۀ چهل موضوع این طرح عظیم سامان یابد و به بار نشیند و گرهی بگشاید، إن شاء الله سبحانه.
(۸) هر یک از این پنج جلد رؤیت هلال را به یکی از مفاخر و عالمان شیعه تقدیم کرده‌ایم.
عالمانی از سلسلۀ قهرمانان مجد آفرین و قله‌های سر به آسمان برده و ستیغهای برافراشته، که رایت شوکت و عزّت را بر بام این بوم و بر برافراشتند و در دل بدخواهان رعب افکندند و در برابر استعمارگران سدهایی پولادین و نفوذناپذیر بودند؛ یعنی، به ترتیب، حضرات:
۱. میرزای بزرگ شیرازی (م ۱۳۱۲) «۲»؛
۲. شیخ فضل الله نوری (م ۱۳۲۷)؛
۳. سید حسن مدرّس (م ۱۳۵۶)؛
______________________________
(۱). مولوی‌نامه، ج ۱، ص ۶ به نقل از طرح تدوین کتابشناسی بزرگ شیعه، ص ۹۰.
(۲). در این کتاب همۀ تاریخها به هجری قمری است مگر جایی که به غیر آن تصریح شود یا قرینه‌ای بر آن باشد.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۲۵
۴. سید مجتبی نوّاب صفوی (م ۱۳۷۵)؛
۵. سید ابو القاسم کاشانی (م ۱۳۸۱).
(۹) به بار نشستن این کار مرهون لطف خداوند (جلّت عظمته) و عنایت حضرت بقیة الله (عجّل الله تعالی فرجه الشریف) است و در پرتو این لطف و عنایت، مقدّمات آن و دوستان همراه همکار فراهم آمدند، و بزرگانی چند بال و پر مرحمت گشودند و از راهنمایی و حمایت دریغ نکردند که از همۀ آنان صمیمانه سپاسگزاریم.
در سالهای متمادی پرداختن به این پژوهش درازدامن، از ارشادات و راهنماییهای فقیه مدقّق حضرت آیة الله سید موسی شبیری زنجانی و ریاضیدان و حکیم برجسته حضرت آیة الله حسن حسن‌زادۀ آملی بهره‌مند بوده‌ام و حتی آیة الله شبیری رساله‌های ۱ و ۲ را پیش از چاپ خوانده و اغلاط بسیاری از آنها زدوده‌اند.
عده‌ای از بزرگان و فضلا با در اختیار نهادن نسخه یا نسخه‌های خطی مورد نیاز به ما مدد رساندند؛ از جمله علامۀ محقّق متتبّع حضرت استاد حاج سید محمّد علی روضاتی، دکتر سید محمود مرعشی، استاد عبد الحسین حائری، حجة الاسلام و المسلمین سید مهدی ابن الرضا، جناب مستطاب آقای ابو الفضل عرب‌زاده، حجة الاسلام سید محمّد علی خادمی، فرزند برومند مرحوم آیة الله حاج آقا حسین خادمی اصفهانی.
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم حجة الاسلام و المسلمین جناب آقای سید حسن ربّانی و مسئولان و دست‌اندرکاران مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی طیّ مدت مسئولیت خود حامی و پشتیبان اجرای طرح رؤیت هلال بودند، حضرات حجج اسلام آقایان:
سید مرتضی تقوی رئیس اسبق، مصطفی محامی رئیس سابق، محمّد تقی سبحانی رئیس کنونی و محمّد حسن نجفی معاون پژوهشی آن مرکز، سید مهدی طباطبائی مسئول سابق واحد احیاء آثار اسلامی و علی اوسط ناطقی مسئول کنونی، که علاوه بر مسئولیت واحد، در کارهای علمی رؤیت هلال نیز فراوان مدد رسانده است.
همچنین تعدادی از فضلا و همکاران در تدوین سرگذشت مؤلّفان رساله‌ها، تهیۀ نسخ، تخریج، تقویم نص و نمونه‌خوانی آن مددکار ما بوده‌اند، از جمله حضرات حجج اسلام آقایان:
منصور ابراهیمی، علی اسدی، ناصر الدین انصاری، محمّد باقری، فرج الله جهان دوست، علی
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۲۶
زمانی قمشه‌ای، محسن صادقی، اسعد طیّب، سید خلیل عابدینی، سید حسن فاطمی، لطیف فرادی، ولی الله قربانی، علی مختاری، محمّد رضا نعمتی و محسن نوروزی.
برخی نیز برای حروفچینی، صفحه‌آرایی، نشر و پاره‌ای مقدّمات آن متحمّل زحمت شده و همکاری کرده‌اند، از جمله حجج اسلام سید کاظم شمس و عبد الهادی اشرفی و آقایان عبد الوهّاب درواژ و رمضان علی قربانی که کار صفحه‌آرایی و غلطگیری آن را بر عهده داشت و برای آن سنگ تمام گذاشت و همه سختگیریها و تجدید نظرهای ما را به جان و دل خرید و با رویی گشاده تحمّل کرد.
(۱۰) سرانجام، آغاز و انجام هر خیر و کمالی از او و ستایشها همه از آن اوست:
هم دعا از تو اجابت هم ز تو ایمنی از تو مهابت هم ز تو
گر خطا گفتیم اصلاحش تو کن مصلحی تو ای تو سلطان سُخُن
کیمیا داری که تبدیلش کنی گرچه جوی خون بود نیلش کنی
این چنین میناگریها کار تست این چنین اکسیرها اسرار تست «۱»
***
ای بداده رایگان صد چشم و گوش بی ز رِشْوتْ بخش کرده عقل و هوش
پیش از استحقاق بخشیده عطا دیده از ما جمله کفران و خطا
ای عظیم از ما گناهانِ عظیم تو توانی عفو کردن در حریم
ما ز آز و حرصْ خود را سوختیم وین دعا را هم ز تو آموختیم «۲»
***
منگر اندر ما مکن در ما نظر اندر اکرام و سخای خود نگر
ما نبودیم و تقاضامان نبود لطفِ تو ناگفتۀ ما می‌شنود «۳»
قم، زمستان ۱۳۸۳ رضا مختاری
______________________________
(۱). مثنوی، دفتر دوم، ابیات ۶۹۲- ۶۹۵.
(۲). مثنوی، دفتر سوم، ابیات ۲۲۱۲- ۲۲۱۵.
(۳). مثنوی، دفتر اوّل، ابیات ۶۰۹- ۶۱۰.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۲۷‌

مقدّمه

 

باب اوّل چرا رؤیت هلال؟

 

اهمیت رؤیت هلال

می‌دانیم که در شریعت مقدّس اسلام بسیاری از وظایف و عبادات فردی و اجتماعی مسلمانان بر اساس ماههای قمری، و تشخیص آغاز و انجام ماههای قمری هم مبتنی بر رؤیت هلال است. مراسم بسیار مهم و اساسی حج، تعیین روز عرفه و عید قربان، روزۀ ماه مبارک رمضان، شبهای قدر، ایام تاریخی مهم مثل مبعث، غدیر، عاشورا و مهمتر از همه عید فطر همگی منوط به رؤیت هلال‌اند و حتی برخی وظایف مانند روزۀ عید فطر مردّد بین محذورین است که اگر روزی آخر ماه رمضان باشد روزه‌اش واجب و اگر عید فطر باشد روزه‌اش حرام است. به دلیل همین نقش اساسی و تأثیر گسترده، وسیله‌ای بس آسان و در دسترس برای تحقق اختلاف مسلمانان یا اتّحاد آنهاست. در اموری مثل روزه یوم الشکّ اوّل ماه مبارک یا احیای دو شب به نیّت لیلة القدر، اگر بتوان حتّی با وجود اختلاف مشکل را حل کرد در اموری مثل تعیین روز عرفه و عید قربان و عید فطر چنین راهی وجود ندارد. مگر می‌توان مسلمانان را مکلّف کرد که در یوم الشکّ آخر ماه مبارک، طریق احتیاط پیش گیرند و مثلا با مسافرت روزه خود را افطار کنند؟
گذشته از جنبه‌های شرعی فردی، بازتاب اجتماعی تشتّت و تفرقه در این امور را که بسیاری از اوقات به پاره‌ای اعتقادات مسلمانان نیز ضربه می‌زند، نباید از نظر دور داشت.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۲۸
تشخیص درست و مطابق ضوابط شرعی اوّل ماههای قمری آن قدر مهم است که در روایاتی می‌خوانیم که پس از فاجعۀ اندوهبار و جانکاه عاشورا نفرین فرشته‌ای از فرشتگان در حقّ قاتلان وجود مقدّس مولانا و مولی الکونین حضرت ابا عبد الله الحسین (علیه و علی آبائه و أبنائه الطاهرین أزکی الصلوات و أنمی التحیّات ما عنّ فی السماء نجم و هطل عن السحاب سجم) موفّق نشدن آنان به اعمال و وظایف عید قربان و فطر و ماه مبارک است:
قال أبو عبد الله علیه السلام: لمّا ضرب الحسین بن علی علیهما السلام بالسیف فسقط … ثمّ ابتدر لیقطع رأسه نادی مناد من بطنان العرش: «ألا أیّتها الأمّة المتحیّرة الضالّة بعد نبیّها! لا وفّقکم الله لأضحی و لا لفطر» … فلا جرم و الله ما وفّقوا و لا یوفّقون حتّی یثأر ثائر الحسین علیه السلام. «۱»
- عن محمّد بن إسماعیل الرازی عن أبی جعفر الثانی علیه السلام، قال: قلت له: جعلت فداک ما تقول فی الصوم فإنّه قد روی أنّهم لا یوفّقون لصوم؟ فقال: «أما إنّه قد أجیبت دعوة الملک فیهم» قال: فقلت: و کیف ذلک جعلت فداک؟ قال: «إنّ الناس لمّا قتلوا الحسین (صلوات اللّه علیه) أمر الله (تبارک و تعالی) ملکا ینادی: أیّتها الأمّة الظالمة القاتلة عترة نبیّها! لا وفّقکم الله لصوم و لا لفطر». «۲»
همچنین سیّد ابن طاوس پس از ذکر حدیث اوّل، روایت زیر را به نقل از دلائل الإمامة در اقبال نقل کرده است:
و لکن أخبرکم بعلامات الساعة: یشیخ الزمان، و یکثر الذهب، و تشحّ الأنفس، و تعقم الأرحام، و تقطع الأهلّة عن کثیر من الناس.
وی ذیل آن افزوده است:
أقول: فهذا … ممّا یقتضی أنّ الهلال قد یستتر عقوبة من الله جلّ جلاله، فیکون الظاهر بمعرفة الهلال علی الیقین بدلالة من ربّ العالمین قد تشرّف بما یعجز عنه شکر الشاکرین، و الحمد للّه الذی جعلنا بذلک عارفین. «۳»
______________________________
(۱). الکافی، ج ۴، ص ۱۷۰، باب النوادر من کتاب الصیام، ح ۳.
(۲). الکافی، ج ۴، ص ۱۶۹، باب النوادر من کتاب الصیام، ح ۱. شرح و توضیح این دو حدیث در «بخش هفتم:
احادیث رؤیت هلال» خواهد آمد.
(۳). رؤیت هلال، ج ۳، ص ۱۵۴۶- ۱۵۴۷.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۲۹‌

پیامدهای ناگوار اختلاف در رؤیت هلال

اختلاف در ثبوت هلال ماههای مبارک رمضان، شوال و ذی حجّه در کشورهای اسلامی و ایران پیامدهای بس ناگواری تاکنون داشته است. پاره‌ای از این آثار مربوط به اعمال حج و ثبوت هلال ذی حجه در مکه است که در باب مستقلّی در همین مقدّمه، یعنی باب پنجم:
حج و رؤیت هلال، ذکر شده است. برخی نیز در ادامۀ همین باب با عنوان «رؤیت هلال در گذر تاریخ» خواهد آمد. در اینجا به پاره‌ای هشدارها و نگرانیها در این باره اشاره می‌کنم:
یکی از فقهای معاصر در این زمینه می‌نویسد:
… اختلاف اسفناکی بارها در طی سالهای اخیر در امر رؤیت هلال شهد شیرین عید را در کام همه تلخ کرد.
گروهی امروز نماز عید می‌خواندند و می‌گفتند: «أسألک بحقّ هذا الیوم الذی جعلته للمسلمین عیدا … » و فردا گروه دیگری در همان شهر و گاه در همان مسجد همین عبارت را می‌گفتند و معلوم نبود منظور از «المسلمین» در این عبارات کیست؟ عدّه‌ای به هم تبریک می‌گفتند و جماعتی در حال روزه بودند و دعای «یا علیّ یا عظیم …
و هذا شهر عظّمته و کرّمته … و هو شهر رمضان … » می‌خواندند و گاه حتّی در یک خانه این اختلاف جانکاه دیده می‌شد …
مردم از این بیم دارند که در سالهای بعد نیز این امر تکرار شود و در نتیجه بعضی از ناآگاهان تعلیمات اسلام را زیر سؤال ببرند.
این امر هنگامی نگران‌کننده‌تر می‌شود که می‌بینیم در اغلب کشورهای اسلامی مسألۀ رؤیت هلال حل شده و لا اقل اهل یک کشور با یکدیگر هماهنگ هستند، ولی در کشور ما چگونه است؟ شاید تنها ما هستیم که این مسأله را حل نکرده‌ایم با اینکه فقهای قوی و آگاهی داریم. «۱»
همچنین یکی از روحانیان شیعۀ مقیم آلمان دربارۀ وضع ثبوت اوّل ماه در اروپا طیّ استفتایی نوشته است:
همه‌ساله در خصوص رؤیت هلال اوّل ماه مبارک و نیز اوّل ماه شوّال با مشکلی
______________________________
(۱). چند نکتۀ مهم دربارۀ رؤیت هلال، ص ۴- ۵.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۳۰
اساسی مواجهیم … اختلاف همیشگی بین اهل سنّت و شیعیان، و شیعیان مقلّد آیة الله خوئی و مقلّدان دیگر آقایان، مناسب وضع مسلمانان به خصوص در مناطق غیر اسلامی نیست و گاهی به دست افراد مغرض یا ناآگاه بهانه‌ای برای تحلیلهای تفرقه‌انگیز داده است.
یکی از نزدیکان امام موسی صدر دربارۀ ایّام اقامت ایشان در لبنان می‌گوید:
پیوسته هنگام فرا رسیدن عید فطر، ایشان با مشکلات فراوانی روبرو می‌شدند؛ زیرا سنّیها بنا به فتواهای علما یا دولتهای خود همیشه زودتر از شیعیان اعلام عید می‌کردند و در نتیجه یک روز را برخی از مسلمانان عید و برخی دیگر روزه می‌گرفتند. «۱»
روز دوشنبه سی‌ام ماه رمضان ۱۴۱۹- طبق یک نظر و روز عید فطر طبق نظری دیگر- یکی از عالمان شیعۀ لبنان در یکی از مساجد بیروت در سخنرانی خود گفت:
لعلّ من أکثر الأیّام حزنا علیّ هو هذا الیوم، لیس حزنا لنفسی … و لکنّه حزن علی واقع الأمّة. کنّا نحبّ أن یکون هذا العید عیدا یجمع الناس و ینطلق من خلال تفاهم و تشاور، و لکن هذه هی مشکلة المسلمین التاریخیة أنّهم لم یضعوا قاعدة ثابتة أساسیة یمکن أن یلتقوا علیها. فنحن نعرف أنّ الناس لا یزالون یعیشون مشاکل فی بیوتهم من خلال تعدّد المرجعیات، فهذا یقلّد شخصا یقول بنجاسة شی‌ء و ذاک یقلّد آخر یقول بطهارته، و هما فی بیت واحد. و هکذا بالنسبة إلی قضیة الهلال؛ لأنّ هناک اتّجاهات فقهیّة فی هذا المجال …
به همین مناسبت ادارۀ تبلیغ دینی وابسته به مجلس اعلای شیعه در لبنان طی بیانیه‌ای اعلام کرد:
إنّ إدارة التبلیغ الدینی تعبّر عن ألمها و أسفها للتشویش الذی أدّی إلی اشتباه بعض الإخوان فی شأن عید الفطر یوم الإثنین …
یکی از شاعران در قصیده‌ای طولانی با اشاره به این وضع سروده است:
أو لیس هذا للصفوف مفرّقا و مشتّتا لعری الأخوّة یصدع
نیز نویسندۀ فوائد المرجان در قصیده‌ای با عنوان «میلاد الهدی و مآسینا»، که در
______________________________
(۱). تاریخ و فرهنگ معاصر، ویژه نامۀ پنجم: یادنامۀ امام موسی صدر، ص ۴۴۱.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۳۱
دیوانش عرائس الجنان (ج ۳، ص ۱۱۵) درج شده، گوید:
أهل وحّدت ذی الذکر یأت صفوفنا فما بالنا سبل الخلاف نمهّد
ففی کلّ أیّام الهناء و غیرها لنا طرق شتّی بها لا نوحّد
فهذا الیوم عید فی المنامة قائم و أهل القری و الریف عیدهم غد
مهازل منها یضحک الخصم ساخرا و ذو الدین منها بالتخلّف یکمد
و إن جئت أهل الفقه قالوا برؤیة ال هلال لنا لم یأت ذو العدل یشهد
فهلّا وضعتم لجنة مجهزیّة لتثبت ما ینفی الخلاف و یبعد
لقد هزمت أهل الهدی لاختلافهم کما انتصرت أهل الخطا إذ توحّدوا
أما تلک مأساة تهمّ أولی النهی لها واجب نأسی اهتماما و نکمد «۱»
عالمان دیگر کشورهای اسلامی جز ایران و لبنان نیز در این باره هشدار داده و آثار ناگوار آن را ناخوشایند دانسته و برای حلّ این معضل تلاشهایی کرده‌اند، از جمله دکتر ماجد أبو رخیه مقیم اردن گوید:
… و لعلّ من أکثر القضایا التی تشغل بال المسلمین بسبب تعلّقها برؤیة الهلال هی قضیة إثبات ابتداء الصوم و انتهائه؛ نظرا للمفارقات العجیبة الغریبة التی تحدث فی أقطار العالم الإسلامی، الأمر الذی یؤدّی إلی أن تصوم دولة معیّنة قبل دولة ثانیة- و قد تکون مجاورة لها- بیوم أو بیومین، و کذا الحال فإنّها تفطر و تعلن عیدها قبل الثانیة بیوم أو یومین، و لا أکون مبالغا إذا قلت: إنّ التفاوت قد امتدّ بعض الأعوام إلی ثلاثة أیّام.
و لمّا کان مثل هذا التفاوت لیس ظاهرة صحّیة، و إنّما ظاهرة مرضیة ضمّت إلی الأمراض الکثیرة التی نخرت فی عظام هذه الأمّة یوم أن تنکّبت الطریق المستقیم، و اتّخذت کتاب الله مهجورا، بحیث أصبح اختلاف الدول الإسلامیة فی بدایة صومها مثار تندّر و استغراب فی الداخل و الخارج، فقد تعالت الأصوات لوضع حدّ لمثل هذه الفوضی التی عمّت، و تداعت المؤسّسات الرسمیة و غیرها لدراسة هذه الظاهرة و العمل علی توحید الأمّة فیما یتعلّق بوقت ابتداء الصوم و انتهائه؛ لما لهذه الوحدة من أثر طیّب فی نفوس المسلمین. «۲»
______________________________
(۱). فوائد المرجان، ص ۱۲۰- ۱۲۱.
(۲). مجلۀ الشریعة، سال ششم (۱۴۰۹) شمارۀ ۱۳، ص ۳۷۵- ۳۷۶، «إثبات الأهلّة».
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۳۲
همچنین شیخ عبد الله بن یزید آل محمود مفتی قطر گوید:
إنّه لممّا یؤسف له ما یشاهد فی واقع المسلمین من اختلاف فی رؤیة هلال رمضان و هلال شوّال و هلال ذی الحجّة …
و مع ذلک نری الاختلاف المؤسف فی بدء الصوم و انتهائه إلی الحدّ الذی یصل إلی أن تصوم بعض بلاد العالم الإسلامی بعد یومین من صیام الأخری، و کذا فی فطرها.
… یا معشر العلماء الکرام، و یا معشر قضاة شرع الإسلام، فقد وقعنا فی صومنا و فطرنا فی الخطإ المتکرّر کلّ عام، و من أجل کثرته عاد کالأمر المعتاد، فلا یتحرّک لإنکاره أحد، علی أنّ التدارک ممکن، و الأخذ بالأمر الیقین متیسّر، و الأخذ بالحزم هو من فعل أولی العزم.
… فیا معشر علماء الإسلام أنقذونا و أنقذوا أنفسکم و أنقذوا الناس معکم من هذا الخطإ المتکرّر کلّ عام، حتّی صار عند أکثر الناس من المألوف المعروف. «۱»
روزنامۀ اللواء به تاریخ ۸/ ۱۲/ ۲۰۰۰ م نوشت:
فقد وقع الناس فی حیرة من أمرهم، فهم لا یعلمون متی یصومون و متی یفطرون؟
و السؤال المطروح هو: أ لیس لهذا الجدل من حدود؟ أما آن الأوان لکی یتوصّل المسلمون و العلماء منهم بالخصوص إلی صیغة واضحة حول هذه المسألة التی تدخل فی إطار القضایا المحسوسة التی لا یصحّ فیها مثل هذا الاختلاف.
و هل یجوز من الشریعة السمحاء التی ربطت عبادة الصوم بالهلال أن تترک وسائل إثبات الهلال بدون تحدید حتّی یحدث الاختلاف المضرّ فی مظاهر الوحدة التی تتطلّبها هذه العبادة؟ …
همچنین الشرق الأوسط در تاریخ ۲۸/ ۵/ ۱۹۹۹ م از قول شخصی از اهل مغرب نوشت:
… و لا ریب أنّکم تحسّون بما نحسّ به من أسی و أسف فی کلّ عام مرّة أو مرّتین، کلّما جاء شهر رمضان و کلّما جاء شوّال و معه عید الفطر …
و لقد رأیتنا فی بعض السنین و نحن فی بلد واحد (المغرب العربی) نختلف فیما بیننا اختلافا شاسعا، فی بدایة الصیام و نهایته، تبعا لاختلاف البلاد الإسلامیة و العربیة فی ذلک. فبعضنا صام فی یوم مع المملکة العربیة السعودیة … و بعضنا صام فی الیوم التالی
______________________________
(۱). الحکم الشرعی فی إثبات رؤیة الهلال، ص ۳، ۶، ۹.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۳۳
مع جیراننا فی الجزائر و تونس فی المغرب، و جمهور الناس صاموا فی الیوم الذی بعده؛ تبعا لإعلان الجهات الدینیة المسؤولة فی بلدنا. و حدث مثل ذلک مرّة أخری عند نهایة [شهر] رمضان و بدایة شوّال و ثبوت العید، فبعضنا عیّد فی یوم و الآخر بعد یومین! فهل یقبل الاختلاف بین المسلمین إلی هذا الحدّ؟
این آشفتگیها باعث شده است که برخی روزنامه‌ها به روحانیان و حوزه‌ها حمله، و آنها را با دنیای امروز و پیشرفتهای علمی بیگانه قلمداد کنند. از باب نمونه، نشریه‌ای نوشته است:
در دنیایی که پیچیده‌ترین فرایندهای محاسباتی، معاملاتی و ارتباطی بر اساس واحدهایی بسیار کوچکتر از ثانیه برنامه‌ریزی و اجرا می‌شود، با این همه تلسکوپ و ماهواره و مؤسسات مجهّز ژئوفیزیک آیا نمی‌توان نسبت ماه به زمین و گردش قمری ایّام را به صورت کارشناسی و تخصّصی محاسبه کرد؟ …
بلاتکلیفیهای روز عید فطر، تنها یکی از نشانه‌های بیگانگی ما با دگرگونیهای دنیا و تکرار شیوه‌های کهنه و ناکارآمد قدیمی در ادارۀ زندگی و حلّ مسائل است.
دکتر زکی بدوی رئیس دانشگاه اسلامی در لندن می‌گوید:
… اکنون فلک‌شناسی و ارتباطات به پیشرفتهای بسیاری دست یافته است و جایز نیست چنین اختلافهایی بین کشورهای اسلامی به وجود آید …
روحانیون و فرهنگ مذهبی در کشورهای اسلامی از پیشرفتهای علمی و تکنولوژی دورند …
علوم مذهبی در تمامی کشورهای اسلامی از پیشرفتهای علمی دور است و روحانیون مسلمان … از اطلاع بر پیشرفتهای علمی در دیگر سرزمینها خودداری می‌کنند آخرین پیشرفتهای فلکی نشان می‌دهد که ماه به طور دقیق در چه زمانی رؤیت خواهد شد.
بنابراین نباید به روحانیون اجازه داده شود در این باره تصمیم‌گیری کنند …
اختلاف در رؤیت ماه برای مسلمانان در امریکا و اروپا مشکلات بسیاری به وجود آورده است. حتّی آنها نمی‌دانند که ماه رمضان و دیگر ماههای قمری آغاز شده است و کدام یک از فتواهای روحانیون مسلمان در این باره صادق‌تر است و این مسأله مسلمانان را در کشورهای غربی در موقعیت دشواری قرار داده است. «۱»
______________________________
(۱). ر ک: روزنامه جمهوری اسلامی، ۱۵/ ۱۲/ ۱۳۷۸، ص ۱۵.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۳۴
مشکل وقتی افزونتر می‌شود که بدانیم اهل فن و متخصّصان هیئت و نجوم بر این باورند که در بسیاری از سالهای اخیر در ایران مدّعیان و شاهدان رؤیت هلال در شامگاه روز بیست و نهم ماه مبارک رمضان اشتباه کرده، و دچار توهّم و تخیّل رؤیت شده‌اند وگرنه رؤیت هلال در چنان روزهایی هرگز ممکن نبوده است از جمله در سالهای ۱۴۱۲، ۱۴۱۳، ۱۴۱۴، ۱۴۱۵، ۱۴۱۸، ۱۴۱۹ و ۱۴۲۲ و نیز هلال ماه رمضان ۱۴۱۹. «۱»
بیفزایم که از سال ۱۴۰۵ تا ۱۴۲۳، یعنی ۱۹ سال، فقط ماه مبارک رمضان سال ۱۴۰۵ سی روزه اعلام شد و اگر آن هم ۲۹ روزه اعلام شده بود ۱۹ سال متوالی، ماه مبارک ۲۹ روزه شده بود. از سال ۱۴۱۰ تا ۱۴۲۳، ۱۳ سال متوالی ماه رمضان ۲۹ روزه داشته‌ایم در حالی که در ۷۴ سال اخیر در ایران این موضوع بی‌سابقه است و در این سالها، بیشترین توالی ماه مبارکهای ۲۹ روزۀ اعلامی، ۵ ماه است.

ضرورت پژوهش در رؤیت هلال

این امور ضرورت پژوهش در امر رؤیت هلال را از جهت فقهی و نجومی دو چندان می‌کند. موضوعی که برخی از آگاهان و دلسوزان بارها بر آن تأکید کرده‌اند. از جمله حضرت حجة الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، در نخستین گردهمایی تخصصی رؤیت هلال در هشتم آبان ۸۱ اظهار داشت:
… یکی از اشکالات بسیار جدّی به حوزه‌های علمیه و دانشمندان حوزه‌های نجوم و هیئت همین جا وارد است، که چرا به طور جدّی به این مسألۀ پراهمیّت نمی‌پردازند …
متأسّفانه دربارۀ تقویم هجری قمری، یعنی گاه‌شماری‌ای که زندگی دینی، فکری، اجتماعی، سنن و آداب ما بسیار بدان وابسته است، هنوز کارهای اساسی نشده است و از پژوهشهای بسیار بسیار مهم که همگان باید روی آن کار کنیم این است که دربارۀ
______________________________
(۱). ر ک: تحقیقات اسلامی، سال ۱۵، شماره ۲ و سال ۱۶، شماره ۱، ص ۸۶، «بررسی علمی رؤیت هلال ماههای رمضان و شوّال ۱۴۲۳ در ایران»، و ص ۱۴۴، «بررسی رؤیت‌پذیری هلال در ایران در بیست و نهمین روز ماههای قمری سالهای ۱۴۰۰- ۱۴۲۳»؛ گزارش جامع طرح سراسری رؤیت هلال ماههای قمری برای ایران، ص ۱۱، پانوشت.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۳۵
تقویم قمری عمیقا تحقیق کنیم و جمعا یک تصمیم درست بگیریم …
در دنیای اسلام، بحث تقویم قمری یک بحث بین المللی است. پنجاه و شش کشور مسلمان به اضافۀ مسلمانان همۀ کشورهای دیگر و در مجموع، صدها میلیون مسلمان اکنون در غرب و شرق عالم زندگی می‌کنند و آنها نیز مسائل و تکالیف و سنن و آداب و فرهنگشان را وابسته به این مسأله می‌بینند. وقتی که یک مسلمان دلسوز با تفرقه و ناهماهنگی مواجه می‌شود رنج می‌برد. به راستی این چه وضعی است و چرا یک تصمیم جامع گرفته نمی‌شود؟ …
وقتی که همسایه‌های ما که با یکدیگر قریب الأفق هستیم ماه را می‌بینند یا تصمیم می‌گیرند که آن را ببینند! و برنامه‌هایشان را نیز اجرا می‌کنند، سپس در اینجا با چند کیلومتر فاصله تصوّر دیگری بخواهد وجود داشته باشد، این موضع اصلا قابل توجیه نیست. آنها که می‌خواهند همه چیز علمی، تحقیقی، منطقی و مستدل باشد، اینها را نمی‌پذیرند. پس چنین اختلافی می‌تواند در عقاید ما شبهه‌انگیز باشد. یعنی وجود و بروز همین مسأله کافی است تا عدّه‌ای بگویند: این چه دین جامعی است که نتوانسته این مسأله را حل کند؟ … این وظیفۀ بسیار بسیار مهم شرعی و در درجۀ اوّل وظیفۀ حوزه‌هاست. اگر حوزه‌ها تصمیم درستی نگیرند دانشگاه هم نمی‌تواند به تنهایی این مشکل را حل کند. به خصوص مراجع باید تدبیری بیندیشند.
… چه ضرری از این بزرگتر که این تفرقه‌ها مثل خوره به جان جامعه بیفتد و تردیدهایی را در دل انسانها به وجود بیاورد، این مسائل عادی و معمولی نیستند و حتّی از لحاظ شخصی هم انسان را با تکالیفی که بین او و خدایش دارد دچار مشکلات روحی می‌سازند. اینکه گفته شود «یوم الشک» این طور باشد و …، یا هنگام عید فطر عده‌ای به مسافرت بروند، شایستۀ زمان ما نیست. ما می‌توانیم این مسائل را حل کنیم و اکنون ضروری است آن را در مقیاس بین المللی مرتفع نماییم، نه در مقیاس فرد یا یک جامعۀ محدود یا یک شهر … «۱»
این امور باعث شد تا به عنوان مقدمه‌ای برای تحقیق همه جانبه و راهگشا در امر رؤیت هلال دومین موضوع از طرح عظیم میراث فقهی را به رؤیت هلال اختصاص دهیم و
______________________________
(۱). تحقیقات اسلامی، سال ۱۵، شماره ۲، سال ۱۶، شماره ۱، ص ۲۴- ۲۸، «رؤیت هلال؛ مشکلات و راه حلها».
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۳۶
پژوهش را بر پژوهشگران آسان کنیم. هزاران سپاس خداوند کارساز بنده‌نواز را که پس از هفت سال، سرانجام کوششهای حقیر و دوستان دیگر به بار نشست و رؤیت هلال در حدود چهار هزار صفحه آمادۀ عرضه به حوزه‌های علمی و فقه‌پژوهان شد.

هلال در ادبیات عرب

عالم بزرگ شیعه سید علی خان مدنی صاحب شرح صحیفه و شرح صمدیه در کتاب بس ارزندۀ أنوار الربیع «۱»، معانی مختلف هلال را از قول دو تن از ادیبان در قالب شعر نقل می‌کند که بی‌تناسب با این باب مقدمه نیست. وی می‌نویسد:
قال الشیخ صلاح الدین الصفدی فی رشف الزلال:
و الهلال اسم مشترک یقع علی أشیاء، و قد جمعها الخطیب أبو الفضل یحیی بن سلامة الحصکفی فقال:
أقول و ربما نفع المقال إلیک سهیل إذ طلع الهلال «۲»
تکاثرنی بآلات المعانی و کیف یکاثر البحر الهلال «۳»
أ تطمع أن تنال المجد قبلی و أنّی یسبق النجب الهلال «۴»
و تبسم حین تبصرنی نفاقا و شخصی فی جوانحک الهلال «۵»
و تبطن شرّة فی لین مسّ کما لانت مع اللمس الهلال «۶»
و تنظر الرزایا بی و لکن علیک تدور بالشرّ الهلال «۷»
کأنّ وجوههم فی کلّ مثوی و فرط صلابة فیها الهلال «۸»
و أعراضا أذیلت للأهاجی کما یبدو علی القدم الهلال «۹»
______________________________
(۱). أنوار الربیع، ج ۱، ص ۱۶۸- ۱۷۱.
(۲). القمر.
(۳). الماء فی أسفل الحوض.
(۴). الجمل المهزول، أو الصغار من النوق.
(۵). السنان، أو الحربة العریضة.
(۶). الحیّة.
(۷). الرحی. فی الخریدة: «الدوائر» مکان «الرزایا».
(۸). الحجارة المرصوفة، أو أثر الحافر فی الأرض. فی الخریدة: «فی ذلّ» مکان «فی کلّ».
(۹). ذؤابة النعل أو العباءة، أو الثوب الرثّ.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۳۷
و ما تغنی الکتائب عن صدوع بها أن یرأب الصدع الهلال «۱»
و أعجب کیف یکرمکم کتاب و أعجب من لبیبکم الهلال «۲»
و قد زاد علی ذلک الامام شرف الدین ابن بنت أبی سعید القاهری فعدّها سبعة عشر فقال:
إنّ شعری قد حطّ سعری حتّی صار قدری کمثل قدر الهلال «۳»
ثمّ نحوی جرّ المکاره نحوی فاعترانی منها کلسع الهلال «۴»
و أصول الفروع جثّت وصولی لمرامی فبعده کالهلال «۵»
و أصول الکلام منها کلامی فتخلّفت فی الوری کهلال «۶»
ثمّ حرزی قد جرّ حرزی حتی ربط الذلّ بی کربط الهلال «۷»
و عروضی قد حطّ قدر عروضی فرمانی صحبی کرمی الهلال «۸»
ثمّ طبّی لاجله زال طیبی و أتانی بمثل إنّ الهلال «۹»
و بیانی قد جثّ کسب بنانی بعد صیدی به کصید الهلال «۱۰»
ثمّ نثری مثل النثار و منه خفّ رزقی عنّی بمثل الهلال «۱۱»
علم الأنساب حال الأنساب عنّی فأتی الدهر لی بطحن الهلال «۱۲»
ثمّ خطّی قد حطّ حظّی حتّی فاتنی فی الوری جمیع الهلال «۱۳»
و کذا الرمل أثقل الرأس منّی و کسانی ثوبا کمثل الهلال «۱۴»
______________________________
(۱). حدیدة تضمّ بین حنوی الرحل. فی الخریدة: «الکثائف» مکان «الکتائب».
(۲). فی أوّل ما یولد المولود.
(۳). ذؤابة النعل.
(۴). أی نحویّ. و الهلال: ضرب من الأفاعی.
(۵). هلال السماء.
(۶). الجمل المهزول. الکلم: الجرح، ج: کلوم و کلام.
(۷). ما یجمع بین حنوی الرجل.
(۸). ما استقوس من النوی أی الیابس.
(۹). السنان.
(۱۰). شی‌ء یعرقب به الحمیر.
(۱۱). البیاض یظهر فی أصول الأظفار.
(۱۲). الرحی المکسورة.
(۱۳). الغبار أو الحجارة المرصوفة.
(۱۴). سلخ الأفعی.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۳۸
و نجومی تحت التخوم رمتنی بعد وردی کورد الهلال (کذا) «۱»
و لقد کنت أنشر العلم دهرا لست فیه مواجرا کالهلال «۲»
فترکت العلوم ممّا دهانی بعد سبقی کلّ الوری فی الهلال «۳»
و تصوّفت إذ سبقت البرایا بخشوع وفقتهم فی الهلال «۴»
ثم إنّی زهدت فی الزهد أیضا بعد أن کنت لاحقا بالهلال «۵»

رؤیت هلال در گذر تاریخ*

رویدادهای مربوط به رؤیت هلال، در طول تاریخ، هم آموزنده و مایۀ عبرت و اندرز و گاه تلخ است و هم تسکین دهنده و آرامش‌بخش، از این رو که می‌بینیم مشابه آنچه در روزگار ما اتفاق می‌افتد، در عهد پیشینیان رخ داده است. به هر حال مواردی از این رویدادها را- حتی الامکان به ترتیب تاریخی یا به تناسب موضوع- در این مقاله نقل می‌کنیم:
۱. شیخ طوسی در تهذیب نقل کرده است که در دوران حکومت امیر المؤمنین علیه السلام، مردم پس از بیست و هشت روز روزه، هلال عید فطر را مشاهده کردند. امام علیه السلام به منادی دستور داد به مردم اعلام کند که ماه رمضان ۲۹ روزه است و یک روز روزه قضا بگیرند «۶».
ظاهرا در آن سال اوّل ماه رمضان هوا ابری بوده و ماه دیده نشده است. از این رو مردم شعبان را کامل و سی روزه حساب کرده‌اند و در پایان ماه رمضان با رؤیت هلال در شب ۲۹ معلوم شده است که ماه شعبان نیز ۲۹ روز بوده و مردم یک روز از آغاز آن را روزه نگرفته‌اند. از این رو، حضرت امیر علیه السلام دستور دادند یک روز روزه قضا شود.
این ماجرا را ابو ریحان بیرونی نیز از کتابهای زیدیه نقل کرده است. «۷»
______________________________
(۱). بقیّة الماء فی الحوض.
(۲). الأجیر. (لم یضع المؤلّف لهذه الکلمة تفسیرا).
(۳). الغلام الجمیل.
(۴). سمة الإبل، أی فقتهم فی العلامة.
(۵). لم یرد لها فی الأصل تفسیر، و معناها واضح.
(۸)*. حوادث تاریخی رؤیت هلال در حج و اختلاف شیعه و سنی در آن را در باب پنجم همین مقدمه آورده‌ام.
(۶). تهذیب الاحکام، ج ۴، ص ۱۵۸، ح ۴۴۴؛ الوافی، ج ۱۱، ص ۱۳۲، ح ۱۰۵۴۹.
(۷). الآثار الباقیة، ص ۷۵.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۳۹
میرزای قمی نیز در غنائم گوید که مکرّرا در زمان ما اتفاق افتاد که مردم ۲۸ روز روزه، و روز ۲۹ را عید گرفتند «۱». چند سال پیش در ایران نیز مردم ۲۸ روز روزه گرفتند.
۲. کلینی در کافی و شیخ در تهذیب از امام صادق علیه السلام نقل کرده‌اند که آن حضرت فرمود:
در زمان ابی العبّاس منصور عباسی روزی در حیره بر او وارد شدم. آن روز یوم الشکّ بود و مردم در شک بودند و قسم به خدا من می‌دانستم که آن روز از ماه رمضان است.
منصور گفت: یا ابا عبد الله، امروز روزه‌ای؟ گفتم: «ذاک إلی الإمام إن صمت صمنا، و إن أفطرت أفطرنا؛ این مربوط به امام است اگر تو روزه بگیری ما هم روزه می‌گیریم، و اگر تو نگیری ما هم نمی‌گیریم». منصور به غلامش گفت: «سفره را بیاور» و من با منصور غذا خوردم و قسم به خدا می‌دانستم که آن روز از ماه رمضان است. راوی به امام صادق علیه السلام با شگفتی عرض کرد: روزی از ماه رمضان را روزه نگرفتی و افطار کردی؟
حضرت فرمود: … آری قسم به خدا، افطار یک روز و گرفتن قضای آن روزه برایم آسان‌تر از این است که گردنم را بزنند و خدای متعال عبادت نشود: «و کان إفطاری یوما و قضاؤه أیسر علیّ من أن یضرب عنقی و لا یعبد الله» «۲».
۳. شیخ صدوق در فقیه روایت کرده است از عیسی بن منصور که وی گفت: در یوم الشکّ خدمت حضرت صادق علیه السلام بودم. امام به غلامش فرمود: «غلام، برو ببین سلطان روزه گرفته است یا نه؟ غلام رفت و برگشت و گفت: سلطان روزه نگرفته است. امام غذا طلب کرد و با هم تناول کردیم «۳».
۴. ابن سعد در طبقات آورده است:
هنگامی که سعید بن عاص از جانب عثمان والی کوفه بود، روزی در پایان ماه رمضان به مردم گفت: کدام یک از شما هلال را دیده‌اید؟ مردم گفتند: ما ندیدیم؛ ولی هاشم بن عتبة بن ابی وقّاص گفت: من هلال را دیده‌ام. سعید بن عاص به وی گفت: با یک چشم بینا، تنها تو از بین مردم ماه را دیدی! هاشم به سعید گفت: مرا برای چشمم سرزنش
______________________________
(۱). ر ک: رؤیت هلال، ج ۳، ص ۲۰۳۸.
(۲). الکافی، ج ۴، ص ۸۲- ۸۳؛ تهذیب الأحکام، ج ۴، ص ۳۱۷، ح ۹۶۵؛ الوافی، ج ۱۱، ص ۱۵۷- ۱۵۸، ح ۱۰۵۹۸- ۱۰۶۰۰؛ وسائل الشیعة، ج ۱۰، ص ۱۳۱- ۱۳۳، ح ۱۳۰۳۴- ۱۳۰۳۶.
(۳). الفقیه، ج ۲، ص ۱۲۷، ح ۱۹۲۶؛ وسائل الشیعة، ج ۱۰، ص ۱۳۱، ح ۱۳۰۳۱.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۴۰
می‌کنی با اینکه چشمم در راه خدا چنین شده است! (چشم وی در واقعۀ یرموک آسیب‌دیده بود). فردا صبح، هاشم در منزلش افطار کرد و عید گرفت و مردم نیز نزد او غذا خوردند. این خبر به گوش سعید بن عاص رسید. آن‌گاه کسی را به دنبال هاشم فرستاد و او را کتک زد، و خانه‌اش را آتش زد. «۱»
پس از این ماجرا امّ الحکم دختر عتبة بن وقّاص- که از زنان مهاجر بود- و نافع بن أبی وقّاص از کوفه به مدینه آمدند و ماجرا را برای سعد بن ابی وقّاص بازگو کردند.
سعد نزد عثمان آمد و قضیه را به وی گفت. عثمان هم پاسخ داد: سعید در برابر هاشم در اختیار شماست، او را به تلافی کتک زدن به هاشم، بزنید. خانه سعید هم در برابر خانه هاشم از آن شماست، به تلافی آتش زدن خانه هاشم آن را به آتش بکشید. در این هنگام، عمر بن سعد بن ابی وقّاص که کودک بود به خانۀ سعید در مدینه آمد و آتشی در آن شعله‌ور ساخت. خبر به عایشه رسید و عایشه در پی سعد بن ابی وقّاص فرستاد و از او خواست دست نگه دارد. و او دست نگه داشت … «۲»
۵. ابن خلّکان گوید:
گروهی از مردم استهلال می‌کردند. انس بن مالک، خادم رسول الله صلّی اللّه علیه و آله، که نزدیک به صد سال داشت و نیز ایاس بن معاویه، که معروف به کیاست و زیرکی بود، در بین مردم بودند، در این حال، ناگهان انس بن مالک گفت: من هلال را دیدم، آنجاست! و با دستش به آن اشاره می‌کرد ولی مردم هلال را نمی‌دیدند. ایاس بن معاویه آمد و دستی به چشمان انس کشید و گفت: ابا حمزه، نگاه کن، ببین چیزی می‌بینی؟ انس گفت: الآن چیزی نمی‌بینم؛ و مردم دانستند که انس تار موئی را جلو چشمش هلال پنداشته است. «۳»
۶. یحیی بن حسین شجری در الأمالی الخمیسیة (ج ۲، ص ۴۲) از نافع بن سعید حکایت کرده است که وی گفت:
در سفر حج (سال ۱۷۰ هجری، اولین سال خلافت هارون) همراه هارون الرشید بودم که ده نفر آمدند و شهادت دادند که ما یک روز پیش از مردم هلال را دیدیم. هارون
______________________________
(۱). ظاهرا به دلیل مخالفت با والی در عید گرفتن، خانه‌اش را آتش زد.
(۲). الطبقات الکبری، ج ۵، ص ۳۲.
(۳). وفیات الأعیان، ج ۱، ص ۲۲۶، در سرگذشت ایاس.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۴۱
غمگین شد و گفت: «این اولین حجی است که در خلافتم برگزار می‌کنم، آن هم بر خلاف شرع برگزار می‌شود!!». آن‌گاه فقها را جمع کرد. فقها بین شهود جدایی انداختند و سخن شهود مختلف شد و یکسان از کار درنیامد. هارون از شهود پرسید: شما کی هستید؟ پاسخ دادند: از اهل کرمانیم، از فلان روستا. هارون دستور داد آنان را به زندان بیفکنند. آن‌گاه منادی بین مردم ندا درداد تا اهل کرمان آمدند. از آنان از وضع روستای شهود پرسید. مردم گفتند: قسم به خدا ای امیر، همۀ اهل آن روستا زندیق و کافرند. ما با آنها نه آمیزشی داریم نه رفت و آمدی، و هیچ کس را از اهل آن روستا نمی‌شناسیم.
آن‌گاه هارون آن ده شاهد را احضار کرد و گفت: بگویید شما که هستید؟ قسم به خدا جز با راستگویی از دست من نجات نمی‌یابید. گفتند: ما زندیقیم و آمدیم تا حج مردم را فاسد و تباه کنیم. هارون هم دستور داد آنها را با شمشیر گردن زدند. «۱»
۷. عبد الجلیل رازی در کتاب جاودانه نقض سخنی از خصم را راجع به شیعه نقل می‌کند و به آن پاسخ می‌دهد. مجموع ایراد و پاسخ، برخی از زوایای مسأله را در آن روزگار روشن می‌سازد، آنجا که گفته است:
فضیحت سی و سیم: رافضی بر سنّت مصریان رود، و دو روز پیش نیت روزۀ ماه رمضان کند، و چون دو روز به عید مانده باشد، افطار کند، و در مصر هم، چنین کنند و به جدل روزه دارند و عید یک روز پیش‌تر کنند مخالفت آل عبّاس را.
اما جواب آنچه گفته است که: «دو روز پیش‌تر از ماه رمضان روزه می‌گیرند» به حساب کورتر است که زهّاد و عبّاد شیعه به دو ماه پیش‌تر از ماه رمضان روزه گیرند اما نه به نیّت ماه رمضان روزه دارند و کتب فقهای ایشان در احتیاط این مسأله و عدد رؤیت هلال و عدد شهود بر اختلاف احوال، اظهر من الشمس است و به جدول و نجوم و مانند این هرگز معترف نبوده‌اند و آن را منکر باشند و در روز عید روزه گشایند و در این معنی تقیه نتوان کردن، بلی جماعتی اخباریه که خویشتن را شیعه خوانند این معنی مذهب ایشان بوده است و از ایشان بسی نمانده‌اند و گر جایی باشند این معنی پنهان اصولیان کنند که علم الهدی و شیخ موفّق بو جعفر طوسی و علماء از متأخّران بر ایشان
______________________________
(۱). فوائد المرجان، ص ۱۰۹.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۴۲
انکار کرده‌اند در مسائلی چند که این یکی از آن است و ایشان را قمع و قهر کرده‌اند و تظاهر نیارند کردن و نیارند گفتن، مگر این انتقالی [کذا؟] در جایی در کتب اخباریه دیده است و معلوم است که نه مذهب اصولیان است؛ و الحمد للّه رب العالمین.
و اما آنچه گفته است: که «مخالفت آل عبّاس را یک روز پیش‌تر عید کنند» دگر باره به حساب کورتر است که این معنی مخالفت شریعت مصطفی صلّی اللّه علیه و آله باشد پس بایستی که عبّاسیان را بر مصطفی صلّی اللّه علیه و آله تقدیم و ترجیح ندادی که صاحب شریعت مصطفی صلّی اللّه علیه و آله است نه ایشان، اما خواسته که به تقیه باز نماید که دیگران را بهتر از رسول صلّی اللّه علیه و آله می‌داند و به همه حال امامزاده بهتر از کافر بچه باشد، علی رغم المصنّف. و السلام. «۱»
۸. در تاریخ ابن قاضی شهبه در ضمن حوادث ماه رمضان سال ۷۹۶ آمده است:
در این ماه موضوع غریبی اتفاق افتاد و آن اینکه: قاضی حنبلی اثبات و اعلام کرد که اوّل ماه رمضان سه شنبه است. مردم شب چهارشنبه به جست و جوی هلال رفتند ولی دیده نشد. عصر روز چهار شنبه، قضات هشتگانه برای مراسم سلام بر سلطان وارد شدند. سلطان از قاضی حنبلی دربارۀ کیفیت اثبات ماه رمضان پرسید. قاضی گفت: دو نفر نزدم به رؤیت شهادت دادند. سلطان دچار شک و شبهه شد و پرسید اگر شب پنج شنبه هم دیده نشود، تکلیف چیست؟ و سخن بالا گرفت. سلطان دستور داد که شب پنج شنبه نیز مردم ترائی کنند و به جست و جوی هلال بروند. گفته می‌شد که ماه قبلا دیده نشده و شهود به دروغ شهادت داده‌اند! و طبلخانۀ سلطان اعلام عید نکرد و بشارت آن را نداد تا اینکه ماه رؤیت شود.
روز پنج شنبه قاضیان و شیخ در مسجد جامع گرد آمدند و مردم برای دیدن ماه بالای مناره‌ها رفتند. در این هنگام مردی هلال را دید و به رؤیت شهادت داد، سپس دیگری تا شمارشان به هفت نفر رسید و شهادت دادند و هلال ثابت شد. قاضی حنبلی از این ماجرا ترسید.
آن‌گاه سلطان در میدان نماز [جمعه] خواند و قاضی مصر خطبه ایراد کرد، و نایب شام قبه را حمل کرد و قاضی شام در مسجد جامع خطبه خواند و به مصلای جمعه نرفت … «۲».
______________________________
(۱). النقض، ص ۶۱۸- ۶۱۹.
(۲). تاریخ ابن قاضی شهبه، ج ۳، ص ۵۱۸.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۴۳
۹. شیخ محمّد جواد مغنیه گوید:
در سال ۱۹۳۹ م عید قربان در مصر دوشنبه بود، و در عربستان سعودی سه شنبه، و در بمبئی چهار شنبه!
و در سال ۱۹۶۰ م دولت پاکستان و تونس برای جلوگیری از هرج و مرج مقرّر کردند که برای ثبوت هلال باید به سخن هیویان و منجّمان اعتماد کرد. «۱»
۱۰. وی همچنین می‌گوید:
در سال ۱۹۶۴ م یکی از مراجع نجف و مقلدانش روز جمعه را عید گرفتند، و مرجع دیگری و مقلدانش نیز در نجف اشرف روز شنبه را! «۲»
۱۱. در سال ۱۳۹۳ در قطر از یکی از شهرها خبر رسید که شب جمعه هلال رؤیت شده و روز جمعه عید است. رادیو هم مردم را به افطار روز جمعه دعوت کرد. مردم هم جمعه را عید گرفتند، ولی در شب دوم یعنی شب شنبه هم قطعا ماه دیده نشد و تنها در شب سوم یعنی شب یکشنبه عده‌ای تیزبین آن را به شکلی ضعیف دیدند که ۲۵ یا ۳۰ دقیقه در افق پیدا بود. در حالی که طبق این شهادت، شب سوم ماه بود؛ از این رو مردم مضطرب شدند و یقین پیدا کردند که روز جمعه، و ترجیحا شنبه نیز از ماه مبارک رمضان بوده است «۳».
۱۲. مرحوم آیة الله سید محمّد حسین حسینی تهرانی در نامه‌ای خطاب به مرحوم آیة الله خوئی رحمه اللّه دربارۀ عید فطر ۱۳۹۶ که به دلیل اختلاف فتوای ایشان با مشهور فقها، در ثبوت عید در ایران اختلاف و دودستگی شد، می‌نویسد:
عید فطر امسال [۱۳۹۶] معرکۀ عجیبی در همۀ نواحی و باعث اختلاف شدید و ترک جماعات و سقوط ابهت و عظمت عید و مایۀ بروز نفاق و ظهور عوامل و ایادی شیطان بود.
این تشتّت و دودستگی و آثار جانبی آن، باعث شد مرحوم تهرانی طیّ سه نامه مبنای آیة الله خوئی را نقد کند و از ایشان بخواهد از این نظر، عدول یا حد اقل احتیاط کند.
______________________________
(۱). الفقه علی المذاهب الخمسة، ص ۱۶۴.
(۲). فقه الإمام الصادق علیه السلام، ج ۲، ص ۴۷.
(۳). اجتماع أهل الإسلام علی عید واحد کلّ عام، ص ۲۰- ۲۱.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۴۴
آیة الله خوئی هم پاسخ دو نامه از این نامه‌ها را دادند و بر نظر خود اصرار ورزیدند و پیشنهاد مرحوم تهرانی مبنی بر عدول از فتوا به احتیاط را هم نپذیرفتند. این پنج نامه علمی در مجموعه‌ای به نام رسالة حول مسألة رؤیة الهلال چاپ شده و با تجدید نظر مرحوم تهرانی و اضافات ایشان در جلد دوم رؤیت هلال نیز خواهد آمد.
۱۳. مفتی قطر می‌نویسد:
عید فطر در سال ۱۴۰۰ بیجا و بر خلاف واقع و بر اساس شهادت دروغ به رؤیت هلال در شب دوشنبه اعلام شد. در حالی که شب دوشنبه و نیز شب سه شنبه کسی ماه را ندید. و معلوم شد این شهادت باطل بوده است. و مردم تنها در شب چهار شنبه ماه را دیدند مانند هلال شب اوّل ماه. و برای همه معلوم شد که ادعای رؤیت شب دو شنبه دروغ محض بوده است «۱».
۱۴. دکتر یوسف قرضاوی از عالمان معاصر اهل سنّت می‌نویسد:
آغاز ماه رمضان ۱۴۰۹ را برخی کشورها پنج شنبه، برخی جمعه و برخی شنبه گرفتند. «۲»
نیز در گفتگویی با شبکۀ الجزیرة در روز یکشنبه پنجم ماه رمضان ۱۴۱۸ اظهار داشت:
چند سال پیش آغاز ماه رمضان در کشورهای خلیج روز چهارشنبه؛ در مصر، تونس و الجزائر روز پنج شنبه؛ در مغرب، پاکستان و هند جمعه؛ و در بنگلادش روز شنبه بود.
قرضاوی افزود:
من در امریکا دیدم این اختلاف از کشورهای اسلامی به مسلمانان امریکا بلکه حتی به یک خانواده سرایت کرده است به طوری که شوهر روزه نبود ولی همسرش روزه بود، فرزند افطار می‌کرد ولی پدرش روزه‌دار بود، یکی به پیروی از پاکستان، دیگری به پیروی از عربستان و سومی به پیروی از مصر روزه می‌گرفت. آیا این عاقلانه است؟!
۱۵. عید فطر سال ۱۴۱۲ هم حوالی ساعت ۹ صبح از (شنبه ۱۵ فروردین ۷۱) رسانه‌ها اعلام شد. یعنی اعلام شد که ماه رمضان ناقص و ۲۹ روزه بوده و همان روز عید
______________________________
(۱). الحکم الشرعی فی إثبات رؤیة الهلال، ص ۵- ۶.
(۲). تیسیر الفقه، فقه الصیام، ص ۳۱.
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۴۵
فطر است و شب گذشته شهود هلال را رؤیت کرده‌اند.
۱۶. در عید فطر سال ۱۴۱۹ در لبنان اختلاف شدیدی در ثبوت عید بین شیعیان بروز کرد که بر اثر آن غوغایی برپا شد و لبنان معرکۀ عظیمی گشت! عده‌ای از شیعیان به استناد شهادت شهود روز دوشنبه را، و عده‌ای به استناد سخن هیویان و منجّمان، که رؤیت هلال در عصر یکشنبه را غیر ممکن می‌دانستند، سه شنبه را عید فطر اعلام کردند. در لبنان روزنامه‌ها و نشریات متعددی به این موضوع پرداختند و با مقالات علمی و گاه غیر علمی هر یک از این دو گروه از نظر خود دفاع کردند، مقالاتی که گاهی بین آنها اظهار تأسّف و تحسّر هم دیده می‌شد مانند مقاله‌هایی با عنوان «وحدة المسلمین بین هلالین!» و «العید الضائع!». این طوفان تا مدتی در لبنان ادامه داشت.
عین همین اختلاف و درست به همان دلیل در عید فطر سال ۱۴۲۴ در ایران نیز بروز کرد و توابعی ناخوشایند داشت.
۱۷. امسال نیز حادثۀ غریبی رخ داد؛ شورای عالی قضائی عربستان طبق تقویم امّ القری- درست مانند تقویم رسمی ایران- روز چهار شنبه برابر با دی ماه ۱۳۸۳ را روز اوّل ذی حجۀ ۱۴۲۵ اعلام کرد. روزنامه‌ها و رادیو و تلویزیون عربستان نیز روز چهار شنبه را اوّل ماه دانستند؛ ولی ناگهان عصر جمعه برابر با سوم ماه، شورای عالی قضائی عربستان اعلام کرد که جمعه چهارم ماه، و روز سه شنبه اوّل ماه بوده است. روزنامه‌های روز شنبۀ عربستان در توجیه این حکم نوشتند: سه نفر در شرق منطقۀ رین ماه را عصر دوشنبه ۲۹ ذی‌قعده دیده‌اند. بنابراین روز سه شنبه اوّل ماه بوده است. در این زمینه شورای عالی قضایی عربستان این بیانیه را صادر کرد:
… فإنّ مجلس القضاء الأعلی قد أصدر بیانا بأنّ یوم الأربعاء هو أوّل شهر ذی الحجّة رغم أنّ الناس رأوا القمر مساء یوم الثلاثاء- ۳۰ ذی القعدة حسب تقویم أمّ القری- فی عامّة المدن و رأوه عالیا؛ و لأنّ مجرّد ذلک لا یکفی لاعتبار الشهر داخلا یوم الثلاثاء، و لأنّه لم یتقدّم أحد برؤیة الهلال مساء الإثنین ۲۹ من ذی القعدة، فقد اعتمد المجلس إکمال العدّة … و نظرا لأنّه تقدّم فی مساء یوم الجمعة- الموافق ۳ ذی الحجّة حسب تقویم أمّ القری- عدّة شهود برؤیة الهلال لیلة الثلاثاء و هم من السیح شرق محافظة الرین … فطلبهم فضیلة قاضی الرین و حضر منهم اثنان شهدا برؤیة هلال ذی الحجّة بعد
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۴۶
مغرب یوم الإثنین … و جرت تزکیتهما و ذکر فضیلة قاضی الرین أنّهما معروفان لدیه بالعدالة و الثقة و الثبات، و معهما شابّ رآه و لکن لم یحضر إلی المحکمة … لذا فإنّ مجلس القضاء الأعلی … یقرّر أنّه یثبت دخول ذی الحجّة یوم الثلاثاء … و الوقوف بعرفة یوم الأربعاء … «۱».
*** در زمان مرحوم آیة الله حاج آقا حسین بروجردی رحمه اللّه نیز روزی هلال برای آیة الله سید احمد خوانساری در تهران اثبات شد و ایشان اعلام عید کرد. ولی برای آیة الله بروجردی ثابت نشده بود. عده‌ای از بزرگان علمای تهران برای رعایت حرمت مرحوم خوانساری- و اینکه اگر آیة الله بروجردی اعلام عید نکند شخصیت ایشان مخدوش می‌شود- نزد آیة الله بروجردی آمدند و ایشان هم به اعتماد آیة الله خوانساری و برای حفظ حرمت وی بعد از ظهر اعلام عید کردند. «۲»
مرحوم آیة الله سید مرتضی موحّد ابطحی دربارۀ استادش عالم بزرگ آیة الله آقا سید علی نجف‌آبادی گوید:
سالی برای ایشان هلال ماه رمضان ثابت شده بود و حکم به اوّل ماه کرد. عدّه‌ای از آقایان مخالفت کردند و حتّی روی منابر به آن مرحوم ناسزا گفتند. عاقبت، همین بی‌اعتناییها و ناسزاگوییها سبب مرگ ایشان شد. «۳»
*** سخن را در این باب با ماجرای رؤیت هلال در عهد خلیفه دوم که مولوی در آغاز دفتر دوم مثنوی (ابیات ۱۱۲- ۱۳۴) ذیل عنوان «هلال پنداشتن آن شخص خیال را در عهد عمر» آورده است خاتمه می‌دهم:
______________________________
(۱). روزنامۀ المدینة، شنبه ۴ ذی حجۀ ۱۴۲۵، شمارۀ ۱۵۲۴۲، ص ۴.
(۲). یکی از عالمان معاصر با اشاره به این حادثه می‌نویسد: « … سرانجام، در بین الصلاتین مسجد اعظم قم که به امامت آیة اللّه بروجردی اقامه می‌شد و بسیار مهم بود، مرحوم حاج شیخ ابو الفضل زاهدی به منبر بر آمد و گفت:
«آیة اللّه می‌فرمایند: بعید نیست امروز عید باشد. ما همین سخن ایشان را حکم عید تلقّی می‌کنیم و امروز را عید می‌گیریم». بعد از ظهر آن روز کم کم مردم افطار کردند و غائله خوابید». (امام خمینی و انقلاب اسلامی، ص ۳۵۷)
(۳). حوزه، شماره ۵۸، ص ۲۴، «مصاحبه با آیة الله حاج سید مرتضی موحّد ابطحی اصفهانی».
رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ص: ۴۷
ماهِ روزه گشت در عهد عمر بر سَر کوهی دویدند آن نفر
تا هلال روزه را گیرند فال آن یکی گفت ای عمر اینک هلال
چون عمر بر آسمان مه را ندید گفت کین مه از خیال تو دمید
ورنه من بیناترم افلاک را چون نمی‌بینم هلال پاک را
گفت تر کُن دست و بر ابرو بمال آنگهان تو درنگر سوی هلال
چونک او تر کرد ابرو مه ندید گفت ای شه نیست مَه شد ناپدید
گفت آری موی ابرو شد کَمان سوی تو افکند تیری از گُمان
چون یکی مو کژ شد او را راه زد تا بدعوی لاف دید ماه زد
موی کژ چون پردۀ گردون بود چون همه اجزات کژ شد چون بود
راست کن اجزات را از راستان سر مکش ای راست‌رو ز آن آستان
هم ترازو را ترازو راست کرد هم ترازو را ترازو کاست کرد
هر که با ناراستان هم سنگ شد در کمی افتاد و عقلش دنگ شد
رو أشدّاء علی الکفّار باش خاک بر دلداری اغیار باش
بر سر اغیار چون شمشیر باش هین مکن روباه بازی شیر باش
تا ز غیرت از تو یاران نگسلند زانک آن خاران عدوّ این گُلند
آتش اندر زن به گُرگان چون سپند زانک آن گرگان عدوّ یوسفند
جان بابا گویدت ابلیس هین تا بدم بفریبدَت دیو لعین
این چنین تلبیس با بابات کرد آدمی را این سیه‌رخ مات کرد
بر سَر شطرنج چُستست این غراب تو مَبین بازی به چشم نیم‌خواب
زانک فرزین بندهَا داند بسی که بگیرد در گلویت چون خَسی
در گلو ماند خس او سالها چیست آن خَسْ مِهرِ جاه و مالها
مالْ خَس باشد چو هست ای بی‌ثبات در گلویت مانع آب حیات
گر بَرد مالت عدوّی پُر فَنی ره زنی را بُرده باشد ره زنی

 

رؤیت هلال، مقدمه‌ج‌۱، ‌


...
ارسال نظر
نام
ایمیل
متن
ارسال
تازه ها
پربازدید
مقالات مربرط
دورنمای درونمایۀ صحیفۀ سجادیه
رونمایی از کتاب زندگی‌نامه آیت‌الله العظمی بروجردی(ره)
🔰 انتشار کتاب احوال، افکار ، آثار علامه شیخ محمّد حسین کاشف الغطاء (م1373)
ضرورت گریزناپذیر اجازه ،شیخ آقابزرگ تهرانی |ترجمه عبدالحسین طالعی
برگى از زندگى سيد جمال الدين اسدآبادى نوشته: علامه شيخ على كاشف الغطاء (م 1306) تصحيح: رضا مختارى
زندگینامه خودنوشت آیة اللـه سیداحمد زنجانی (م ۱۳۹۳ ق)
عظمت مجلسى ره
امام سجاد علیه السلام و بینش صحیح اسلامی از منظر صحیفه سجادیه| دکتر احمد راسم النفیس ترجمه عبدالحسین طالعی
کتاب‌شناسی و نقد «الصحیح من سیره الامام علی علیه‌السلام»| حسین نعیم آبادی
اجازات شیخ نعمة غول العاملی المیسی | محمد سمامی حائری
احضار ارواح
چرا همه اسناد کافی حجت است؟| محمد فایزی
معرفی میراث فقهی رویت هلال
مؤيدات تحريف فهرست نجاشى درباره ابويعلى
بازمانده هایی از میراث کهن حدیثی امامیّه| امین حسین پوری
سیاست استعمار انگلیس در ایرانِ عصر ناصرى و راهبرد میرزای شیرازی در نهضت تحریم تنباکو | به کوشش: محمدصادق ابوالحسنی
استاد سید محمد فرزان به روایت حجة الاسلام آل طه (زید عزه) | محمد جواد شعبانی مفرد
حدیث النوروز في کلام العلّامة ابن فهد الحلّي |رضا المختاری
همایش ”مدرسه کلامی - فقهی شیعه در لکهنو“
تببین جایگاه علمی مرحوم علامه غفران مآب موسس مدرسه علمی شیعه در لکهنو
کتاب شیعه به منزل ۱۳ و ۱۴ رسید + فهرست مطالب
شیخ ابوالقاسم کبیر
مدیر مؤسسه کتابشناسی شیعه، در گفتگوی اختصاصی با شبکه اجتهاد
امام موسی صدر در ساحت علم و سیاست
یادی از آیت‌الله حاج شیخ «علی‌محمد ابن‌العلم» از علمای قرآنی خوزستان
رضا مختاری
دسترسی به متن کتابهای نرم افزار مکتبه اهل بیت علیهم السلام
عبد الحسین طالعی
جرعه ای از دریا جلد اول| مقالات آیت الله شبیری زنجانی
قربان مخدومی
ترجمه های صحیفۀ سجادیه به زبانهای غیر فارسی / سید امیر حسین اصغری
همایش بزرگداشت علامه سید هبة الدین شهرستانی در دانشگاه کوفه + تکمیلی
اجازه سید حسین موسوی خوانساری به میرزای قمی و تذکر یک اشتباه | محسن صادقی
علی اکبر زمانی نژاد
نامۀ آية‏اللّه‏ العظمى مرعشى نجفى به استاد سعيد نفيسى / عبد الحسین طالعی
یادداشتی به قلم آیت الله خویی درباره تشرف شیخ محمد شوشتری کوفی
آیت الله سید محمد نبوی عالم سرشناس دزفول دعوت حق را لبیک گفت
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی 31 / از ابوالفضل حافظیان بابلی
احسان الله شكراللهی طالقانی
ابوالفضل حافظیان
بازدید مقام معظم رهبری از غرفه موسسه کتاب شناسی شیعه در نمایشگاه مشکات
مشروع ‏الموسوعة الكبيرة حول‏ التراث المكتوب للشيعة أوالوسيلة إلى تصانيف الشيعة
نامه هایی از و به مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی / به مناسب سالروز درگذشت دکتر شهیدی
سندی منتشر نشده از آیت الله خویی در دفاع ازانقلاب اسلامی مربوط به 48 سال پیش
گزارشی از عملکرد 6 ماهه موسسه کتاب شناسی شیعه
تحقیق و انتشار نهج‌البلاغه از روی کُهَن‌ترین نسخه‌های موجود
به مناسبت در گذشت دکتر محمود فاضل
بزرگترین کتاب‌شناس قرن اخیر +تصاویر
سندی نو یافته به خط مبارک شهید ثانی (ره) درباره خاندان شهید اول و علمای جبل عامل
نمایش فایل های ویدئویی
ابتدای سایت | Back to top