کد مطلب: 6083
تاریخ درج مطلب: یکشنبه ۶ آبان ۱۳۹۷
نابغه ای در علوم عقلیه و نقلیه
مطلبی از آیةاللـه حسن‌زاده آملی شامل سرگذشت مختصر علامه رفیعی قزوینی

 

 

اشاره: در مقدمۀ زیر ابتدا مطلبی از آیةاللـه حسن‌زاده آملی شامل سرگذشت مختصر علامه رفیعی قزوینی و سپس سخنی از استاد جلال‌الدین آشتیانی شامل خاطرات ایشان از علامه و تبحر ایشان در فلسفۀ صدرایی تقدیم می‌شود.

 

* * *

سخن آیة اللـه حسن حسن زاده آملی:

آیة اللـه علامه حضرت حاج میرزا سید ابوالحسن رفیعی قزوینی (رفع اللـه تعالی درجاته) نابغه‌ای است که در علوم عقلیه و نقلیه از مفاخر امامیه و از اعاظم شیعه است. و در این عصر از بزرگترین استادان حکمت متعالیه در حوزه‌های علمی اسلامی به شمار می‌رفته است. آن جناب در حدّت ذکا و قوت حافظه، و حسن و لطف تقریر، و جودت و فصاحت گفتار، و حلاوت و سلاست بیان، زبانزد خواص بوده است. و به ویژه در تعبیر و تفسیر آرا و افکار ملاصدرا و حلّ معضِلات اسفار تبحّر و تمهّر شگفت است.

در سال 1315 هـ ق در شهرستان قزوین از بیت علم و تقوا قدم به عرصۀ وجود نهاد و دیده به چهرۀ جهان گشود، و در تحت مراقبت و تربیت والد ماجدش در قزوین به تحصیل کتب مقدماتی متداول در میان طلّاب علوم پرداخت، و پس از آن به قصد عزیمت تهران و قم، اقامتِ قزوین را ترک گفت و در محضر مبارک آیات علم و اعلام دین: آقا میرزا حسن کرمانشاهی، و آقا میرزا هاشم اشکوری، و حاج فاضل تهرانی و میرزا محمود رضوان قمی، و آقا سید محمد تنکابنی، و آقا شیخ محمدرضای نوری، و آقا شیخ علی رشتی، و آقا میرزا ابراهیم زنجانی، و حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی (قدس اللـه أسرارهم) به مقامات شامخه و معارج و مدارج عالیه نائل آمد.

معظم له مثل فارابی و مفید، موجز نویس بود و مؤلّفاتی چند در معقول و منقول دارد و برخی از آنها به طبع رسیده است، از آن جمله رسالۀ وجیز و عزیز در اتحاد عاقل به معقول است که  [به] مناسبت «جشن چهارصدمین سال تولد صدرالمتألهین در کلکته» نگاشته است و با ضمیمۀ تعلیقات اینجانب به حضور ارباب کمال اهدا گردیده است.

فیلسوف بزرگ الهی و فقیه بنام اسلامی آیة اللـه علامه رفیعی (قدس سره العزیز) در تهران در غرّۀ محرم هزار و سیصد و نود وشش هجری قمری _ علی هاجرها آلاف التحیّة والسلام _ ندای حق را لبیک گفت و به خطاب <یآٰ اَیݩّݨَٮݩݧݑُهݧَا الںݩݐَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ٱِرْحݫݓِعٖیݨݨݦٓݡ اِلٰى رَبِّكِ راٰضِیَةً مݦَرݦْݣݣصݦݐݫِیݩݦَّةً * فَادْخُلٖی ڡݨݐݭٖی عِباٰݣݣدٖݣݣی وَادْخُلی جَنَّتی> مخاطب شد، و پیکر شریفش به ارض قدس قم که هنالک الولایة لله الحقّ، انتقال و در مسجد بالاسر حرم مطهر حضرت ستّی فاطمه معصومه بنت باب الحوائج إلی اللـه موسی بن جعفر؟عهم؟ به خاک سپرده شد. (أعلی اللـه تعالی مقاماته القدسیة، وأفاض علینا من برکات أنفاسه النفیسة)

استادان علامه رفیعی

حکیم علامه، رفیعی قزوینی پس از اخذ مقدّمات علمی و فراگرفتن کتب سطوح درسی، به منظور ادراکِ محاضرِ علمیِ استادان بزرگ عصر، که در آن زمان همگی در تهران به تدریس کتب عقلی و نقلی اشتغال داشتند، و حوزۀ تهران یکی از پرفیض ترین حوزه‌های علمی بویژه علوم عقلی و عرفانی در شمار می‌آمد، از زادگاه خود قزوین عازم تهران گردید و در سال 1333 هجری به مجلس درس آیة اللـه حاج شیخ عبدالنبی نوری (نوراللـه مرقده) راه یافت و باکسب فیض از محضر او، در ضمن از مجلس درس آیة اللـه حاج میرزا مسیح طالقانی و آیة اللـه سیدمحمد تنکابنی و آیة اللـه آقا شیخ محمدرضا نوری استفاده و تحصیلِ علوم فقه و اصول کرد.

و از آنجا که ذوق فطری و جِبِلَّت الهی او متمایل به معارف حقّۀ حقیقی بوده و تار وپود وجودش از عشق به علوم عقلی _ کلام و حکمت و عرفان و ریاضیات _ درهم بافته شده بود؛ چنانکه از آثار او مشهود است؛ حکمت را نزد حکیم متألّه مرحوم میرزا حسن کرمانشاهی که استاد مشهور این فنّ بود فرا گرفت و علاوه بر این از محضر درس حکیم مرحوم حاج فاضل تهرانی شمیرانی و حکیم مرحوم میرزا محمود رضوان قمی و حکیم و ریاضی‌دان و شاعر ملامحمد هیدجی زنجانی (رضوان اللـه تعالی علیهم) بهره‌هایی شایانِ اهمیّت گرفت، و سپس علوم ریاضی را از محضر آقا میرزا ابراهیم زنجانی ساکن و مقیم تهران تحصیل کرد؛ اساتید علوم هیئت و اسطرلاب و هندسۀ ایشان هم بنابر نقل مؤلف کتاب گنجینه دانشمندانعلاوه بر میرزا ابراهیم زنجانی، مرحوم آقا شیخ علی رشتی هم بوده، و از این دو استاد مجموعِ علوم ریاضی را فرا گرفته است.

سال 1340 ق که حوزه علمیه قم تشکیل گردید، به قم هجرت نموده و به محضر درس فقیه بزرگ مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حایری یزدی شتافت و از درس فقه و اصول این مؤسس گرانقدر استفاده شایانی کرد.

از دیگر اساتید علامه رفیعی، آیة اللـه حاج شیخ ابوالقاسم کبیر قمی بوده است و بالأخره استادان دیگرش مرحوم حاج شیخ محمدرضا مسجدشاهی اصفهانی و آقا میرزا هاشم اشکوری در عرفان می‌باشند.

آثار و تألیفات

علامه قزوینی علاوه بر حواشی علمی و حِکمی که بر کتب فلسفی و کلامی و عقلی نوشته است، آن حکیم و فقیه اهل بیت و دانشمند نامی را در حدود بیست رساله و مقاله و کتاب در پیرامون مسائل کلامی و حِکْمی و عقلی و فلسفی است که معارف اسلامی را مورد بررسی و عنایت تامّی قرار داده و بر شیوۀ خاصی بر اساس علوم عقلی و نقلی، به توضیح و اثبات عقائد حقّه و قواعد محکمۀ تشیّع و معارف اهل بیت عصمت؟عهم؟ پرداخته است.

این رسائل که در یک مجلّد به طبع رسیده، عبارتند از : 1. شرح دعای سحر 2. رسالۀ معراج 3. رسالۀ اسفار اربعه 4. رساله در بیان قوۀ مولّده 5. رجعت 6. تخلیه و تجلیه و تحلیه 7. حرکت جوهریه 8. اتحاد عاقل و معقول به فارسی 9. اتحاد عاقل و معقول به عربی 10. رساله در وحدت وجود 11. رساله در حقیقت عقل 12. رساله در شب قدر 13. سخن در معاد 14. مقاله در وجود 15. تفسیری بر دو آیه از سورۀ یونس 16. مقاله در تشریح اجزاء حملیّه و اجزاء حدّیه 17. رساله در حدوث دهری 18. حاشیه‌ای بر قضایای ضروریّۀ ازلیّه 19. مقاله در اراده و مشیّت 20. مقاله در مسح رأس و وضو 21. مقاله در شرح زندگی ملاصدرا 22. و نیز بحث شریف معاد (مجموعه بحثهای شبهای جمعه در مسجد جامع تهران) که مستقلاً چاپ شده است.

اما حواشی آن حکیم فرزانه بر کتب عقلی و فلسفی و کلامی عبارتند از : 1. حواشی بر شرح منظومۀ حکیم حاج ملّا هادی سبزواری 2. حواشی بر اسرار الحکم سبزواری
3. حواشی بر شرح الاسماء الحسنی یا جوشن کبیر سبزواری 4. حواشی بر کتاب اسفار الاربعۀ مرحوم صدرالمتألهین شیرازی 5. حواشی بر کتاب مشاعر آن حکیم 6. حواشی بر کتاب عرشیۀ ملّاصدرا 7. حواشی بر تعلیقات ملّاصدرا بر کتاب شفای بو علی سینا 8. حواشی بر شرح اصول کافی ملاصدرا 9. حواشی بر کتاب مفاتیح الغیب آن حکیم 10. حواشی بر کتاب شفای بوعلی 11. حواشی بر کتاب شرح الاشارات و التنبیهات 12. حواشی بر کتاب شوارق الالهام ملّا عبدالرزاق لاهیجی 13. حواشی بر کتاب گوهر مراد عبدالرزاق به فارسی 14. حواشی بر کتاب قبسات میرداماد 15. حواشی بر کتاب شرح حکمة الاشراق قطب الدین شیرازی 16. حواشی بر مقدمۀ کتاب شرح فصوص الحکم قیصری 17. حواشی بر کتاب الشواهد الربوبیه ملاصدرا 18. حواشی بر کتاب اسرار الآیات ملاصدرا 19. حواشی بر شرح مطالع در منطق 20. حواشی بر شرح تجرید قوشچی در کلام 21. حواشی بر مصباح الاُنس ابن فناری.

شادروان علامه و فقیه جامع الشرایط و مجتهد بارع قزوینی را غیر از آثار و حواشی و رسائل حِکْمی و کلامی و فلسفی، آثاری در زمینه‌های فقه استدلالی است، بدان گونه که شخصاً در یکی از منابر خود اظهار داشته عبارتند از : 1. کتاب صلات از اوّل تا آخر 2. کتاب خمس استدلالی از اوّل تا آخر 3. کتاب حج از اوّل تا آخر به طور مفصل 4. کتاب میراث 5. کتاب نکاح 6. کتاب طلاق 7. در قاعدۀ لاضرر 8. کتاب مکاسب و بیع و تجارت که هیچ یک چاپ و منتشر نشده است 9. کتابی در حول عقائد امامیّه در ردّ کتاب سنّی کویتی به نام «جبّانی» که او در ردّ شیعه نوشته و چاپ شده است 10. توضیح المسائل یا حواشی بر رسالۀ عملیۀ آیة اللـه العظمی مرحوم بروجردی 11. کتاب هدایة الأنام در رسالۀ عملی، که هر دو کتاب اخیر به چاپ رسیده است 12. حواشی بر کتاب عروة الوثقی
مرحوم سیّد کاظم یزدی از اوّل تا کتاب خمس 13. رسالۀ شریفه مناسک حج، چاپ کتابفروشی اسلام، که فتاوی شیخ انصاری (رضوان اللـه علیه) را تحشیه کرده و در مقدّمۀ آن مرقوم داشته: «عمل به این رسالۀ شریفۀ مناسک حجّ، با ملاحظۀ فتاوی و حواشی احقر جایز و مجزی است» 14. تقریرات درس اصول عقاید 15. اسرار حج (تقریرات درس آن فقید سعید در شبهای جمعه) 16. حواشی بر جلدین کفایة الاصول آخوند خراسانی 17. تعلیقات بر رسائل شیخ انصاری 18. حاشیه بر وسیلة النجاة مرحوم سید ابوالحسن اصفهانی و غیره.

آن علامه بزرگ بر بسیاری از کتب و رسالات ریاضی و هیئت نیز  تعلیقه و حواشی نوشته است از جمله: تعلیقات بر تضاریس الارض شیخ بهایی، و نیز تعلیقاتی بر المعطیات اقلیدس، و حواشی مختصر و مفیدی بر مقالات کتاب الاُکَر، و حواشی بر سطوح دوایر و اقطاب و دوایر متداخله و متساویه و متقاطعه و مماس در کره و مثلّثات مندرج در آن، و نیز حواشی بر کتاب المناظر اقلیدس در کیفیت ابصار، حواشی بر کتاب الکرة المتحرّکه، حواشی بر بسیاری از مباحث کتاب المساکن ثاوذوسیوس و نیز حواشی بر شرح چغمینی.[1]

* * *

سخن استاد سید جلال‌الدین آشتیانی:

... نگارنده بعد از قرائت الهیات و امور عامۀ اسفار و الهیات شفا، تابستان به تهران مسافرت کردم. یکی از دوستان حقیر (مرحوم حاج میرزا تقی آجیلی) از تجار تهران که در قزوین کارخانۀ خشکبار داشت، پیشنهاد کرد که برویم قزوین. نگارنده تا آن زمان مرحوم استاد اعظم و سید سادات اعظم) آقای حاج میرزا ابوالحسن قزوینی را زیارت نکرده بودم. بعد از ورود به قزوین، بعد از ظهرِ آن روز رفتم مدرسۀ التفاتیه، طلاب گفتند آقای رفیعی نیمساعت دیگر تشریف می‌آورند. خدا رحمت کند حاج شیخ علی اصغر تاکندی را که در حال کهولت سن به سر می‌برد و اخلاق محمدی داشت. از بنده دعوت کرد و در جلو حجرۀ فرزندش که در آن زمان طلبه بود و فعلاً از فضلاست با قلیان و چای پذیرایی کرد. آقای حاج سید ابوالحسن وارد شدند. دارای هیبت و وقار خاصی بود. پیشانی بلند و نظری گیرا داشت. خوش صحبت و با اطلاع و نیک محضر بود. تاریخ ایران را بعد از دوران اسلام حفظ داشت بحار الانوار مجلسی را مکرر مطالعه کرده بود. در فلسفه در بین اساتید تهران آقا میرزا حسن کرمانشاهی (اعلی اللـه مقامه) را درک کرده بود. سفر نفس اسفار و الهیات شفا را از قرارِ اظهار خود و مرحوم آقا میرزا محمود آشتیانی، نزد آقا میرزا حسن قرائت کرده بود و منظومه را نزد حاج فاضل تهرانی. مقدمه قیصری و قسمتی از فصّ آدمی را نزد آقا میرز محمود قمی خوانده بود، ولی در فن عرفان تسلط نداشت، هنر او در آثار ملا صدرا ظاهر و بارز بود. عرفان کار قلندری است که در وادی دیگر سیر کند.

کتاب اسفار و حواشی ملاصدرا و مفاتیح الغیب و حواشی ملاصدرا را بر حکمت الاشراق را در حافظه داشت و خداوند گویا او را برای تدریس اسفار خلق کرده بود.

نگارنده بعد از چند جلسه گمشدۀ خود را یافتم، آن مرحوم عنایت خاص به حقیر داشت. بعد از نماز مغرب و عشا حدود سه ربع ساعت منبر می‌رفت و یکی از آیات قرآنیه را تفسیر می‌نمود.

آن زمان حدود شصت سال داشت و بسیار قوی البنیه و با نشاط بود. از کتابهایی که همیشه در دستِ مطالعه داشت، اسفار بود، لذا آقا سید ابوالحسنِ آن زمان غیر از آقا سید ابوالحسن قزوینی بود که سی سال قبل از آن در قم فلسفه درس می‌داد.

از طلاقت لسان و عذوبت بیانی بی نظیر برخوردار بود. وقتی که حال تدریس داشت، با بیان سحّار خود هنگام تقریر مبانی صدرالمتألهین نفس انسان را در سینه حبس می‌نمود و اعجاز می‌کرد. آنچنان احاطه ای داشت که وقتی مباحث اسفار را عنوان می‌کرد، حقیر که شرح حکمت الاشراق با تعلیقات آخوند ملاصدرا را و شفا را با حواشی آخوند و شرح اشارات را قبلاً مطالعه می‌کردم، به عیان می‌دیدم که به همه مشارب فلسفی احاطه و اشراف فوق العاده دارد و درس او ناظر به تمام مشارب فلسفی است.

استاد (اعلی اللـه درجاته) در عرفان تخصص نداشت، ایشان در حوزۀ آقا میرزا هاشم استفاده نکرده بود. نگارنده و چند نفر از دوستان که در خدمتشان سفر نفس اسفار می‌خواندیم، استدعا کردیم، مقدمۀ قیصری تدریس بفرمایند. در همان ابتدای ورود، در مقام تقریر فصل اول مقدمات قیصری معلوم شد که استاد در عرفانیات توانایی ندارد و آن عذوبت بیان در این مقام و مشهد از او دیده نمی شد، بنده احساس کردم مرد میدان فصوصِ ابن عربی نیست.

مرحوم رفیعی به خواهش حقیر  ایام تعطیلی نوروز به قم مشرف شدند. حقیر و مرحوم استاد علامه حاج آقا مصطفی و برخی از دوستان سفر نفس اسفار را خدمت ایشان شروع کردیم و درس خارج اصولی هم برای ایشان قرار دادیم . به این عنوان که مدتی در قم از محضرشان استفاده کنیم. حضرت امام مدظله فرمودند دو سال هم بتوانید آقای سید ابوالحسن را در قم نگه دارید، غنیمت است، ولی ایشان بعد از یک ماه مصمم شد که به قزوین مراجعت کند.

نگارندۀ این سطور و آقای آقا مهدی [باقری] کنی و برادرشان آقای مهدوی کنی و امامی کاشانی برای استفاده از محضرشان به قزوین رفتیم.

با صراحت تمام باید عرض کنم که او در بین اساتید ما مرد میدان اسفار بود ولاغیر. ادعایی هم نداشت. برای آنکه روزی خدمتشان عرض کردم شما کتابی در حکمت متعالیه بنویسید که به جای منظومه تدریس شود. فرمودند: منظومه بهترین کتاب است برای کسی که بخواهد به فلسفۀ ملاصدرا آشنا شود و بعد از آن اسفار بخواند. صراحتاً فرمودند: من خودم را می‌شناسم. بعد از صرف مدتی وقت اگر بخواهم اثری جامع و متوسط بین کتب مفصل ملاصدرا و آثار موجز او به وجود آورم قهراً سه درجه از شواهد ربوبیه نازل‌تر خواهد بود. همین که حس می‌کرد ما او را مرد میدان اسفار می‌دانیم، خوشحال بود... .

آقای قزوینی در علوم نقلی استاد بود و اطلاعات متفرقۀ وسیعی داشت که حاضران در مجالس علمی را متوجه خود می‌ساخت. ادیبی ماهر بود. کلیۀ آثاری که در مشروطیت نوشته‌اند، دیده بود. تاریخ ایران را خوب می‌دانست. در ریاضیات و علوم هیئت تسلط داشت. مدتی را در زنجان برای استفاده از علوم ریاضی از محضر وحید زمان خود آقا میرزا ابراهیم زنجانی ( از تلامیذ آقا میرزا حسین سبزواری و جلوه و آقا علی و آقا محمدرضا) و در نقلیات از تلامیذ آقا میرزا حسن آشتیانی بهره برد. [2]

* * *

 

 برگرفته از مقدمه موسسه کتابشناسی شیعه بر کتاب

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1]. در آسمان معرفت، حسن حسن‌زاده آملی، به کوشش محمّد بدیعی، چاپ پنجم: انتشارات تشیع، قم، 1379، ص 279- 284.

 

[2]. دایرة المعارف رجال اسلام، عمادالدین حسین عمادزاده اصفهانی، چاپ محدود، ج1، ص95-97.

 


...
ارسال نظر
نام
ایمیل
متن
ارسال
تازه ها
پربازدید
مقالات مربرط
تطورّات مرجعیت در سده اخیر
دربارۀ کتاب «شرح الرسالة» از سید مرتضی| رضا مختاری
تکملۀ مأخذشناسى آيت الله‏ ميرزا جواد آقا تهرانى | هادی ربانی
آيت الله روحاني، نياز امروز و فرداي حوزه هـا | رضا مختاري
پژوهش های در دست انجام
نابغه ای در علوم عقلیه و نقلیه
گُلِ بى خار
علامه سید ناصر حسین هندی
گزیدۀ مهمترین مقالات دربارۀ شیخ بهایی
کتابخانه آیه الله چهارسوقی
گزارشی از کتاب گزیده دانشوران و رجال اصفهان
میرزا صادق مجتهد تبریزی از منظر تراجم نگاران
اعمال خالده و خدمات اجتماعى حضرت آیت الله چهارسوقی
ولايت فقهاى جامع الشرايط
مقدمۀ اصول دین
گزارش انتقادی از منابع شرح‌ حال شیخ بهایی
مجموعۀ جباعی
فوائدی پراکنده از شیخ بهایی در آثار سیدنعمةاللـه جزائری
شرح حال آیةاللـه آقاى حاج شيخ آقا بزرگ طهرانى| علامه روضاتی
روضاتی نامه| محمد حسین تسبیحی (رها)
مقدمه بحر المعارف
اتقان و پختگى در نگارش
اساسنامه موسسه کتابشناسی شیعه
کتابیات 1 | محسن صادقی
حدیث نصر
رضا مختاری
دسترسی به متن کتابهای نرم افزار مکتبه اهل بیت علیهم السلام
عبد الحسین طالعی
جرعه ای از دریا جلد اول| مقالات آیت الله شبیری زنجانی
قربان مخدومی
ترجمه های صحیفۀ سجادیه به زبانهای غیر فارسی / سید امیر حسین اصغری
اجازه سید حسین موسوی خوانساری به میرزای قمی و تذکر یک اشتباه | محسن صادقی
همایش بزرگداشت علامه سید هبة الدین شهرستانی در دانشگاه کوفه + تکمیلی
علی اکبر زمانی نژاد
نامۀ آية‏اللّه‏ العظمى مرعشى نجفى به استاد سعيد نفيسى / عبد الحسین طالعی
یادداشتی به قلم آیت الله خویی درباره تشرف شیخ محمد شوشتری کوفی
آیت الله سید محمد نبوی عالم سرشناس دزفول دعوت حق را لبیک گفت
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی 31 / از ابوالفضل حافظیان بابلی
احسان الله شكراللهی طالقانی
ابوالفضل حافظیان
بازدید مقام معظم رهبری از غرفه موسسه کتاب شناسی شیعه در نمایشگاه مشکات
مشروع ‏الموسوعة الكبيرة حول‏ التراث المكتوب للشيعة أوالوسيلة إلى تصانيف الشيعة
نامه هایی از و به مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی / به مناسب سالروز درگذشت دکتر شهیدی
سندی منتشر نشده از آیت الله خویی در دفاع ازانقلاب اسلامی مربوط به 48 سال پیش
گزارشی از عملکرد 6 ماهه موسسه کتاب شناسی شیعه
تحقیق و انتشار نهج‌البلاغه از روی کُهَن‌ترین نسخه‌های موجود
به مناسبت در گذشت دکتر محمود فاضل
سندی نو یافته به خط مبارک شهید ثانی (ره) درباره خاندان شهید اول و علمای جبل عامل
بزرگترین کتاب‌شناس قرن اخیر +تصاویر
نمایش فایل های ویدئویی
ابتدای سایت | Back to top