کد مطلب: 5073
تاریخ درج مطلب: پنج شنبه ۴ مرداد ۱۳۹۷
مجموعۀ جباعی
برگرفته از کتاب " احوال و آثار شیخ بهایی "

مجموعۀ جباعی

مجموعۀ جباعی دست کم در چهار مجلد بوده است و مجلدی از آن در دانشگاه تهران است که مشتمل بر رساله‌ها و مطالب مختلفی است. محمد بن علی بن حسن جباعی در 852 آن را کتابت کرده و در هامش پایان رسالۀ دوم شیخ عبدالصمد پدر بزرگ شیخ بهایی یادداشتی به تاریخ 917 نوشته که تصویری از آن در ریحانة الادب، ج 6، ص 273 آمده است. در حاشیه و در چندجا دست خط شیخ بهایی نیز دیده می‌شود و گرد آنها خط سرخی کشیده شده است.

 مجموعه جباعی در دانشگاه تهران که به دو شمارۀ 1795 و 1796 آمده هر دو بخش‌های یك مجموعه هستند که پیشتر در تملك فخر‌الدین نصیری امینی بوده و توسط همو به دو بخش تقسیم شده و به دانشگاه تهران فروخته شده است. بخش دوم یعنی شمارۀ 1796 کشف الیقین في فضائل امیر المؤمنین علامه حلی است که در سلطانیه و در محرم 716 تألیف کرده و محمد جباعی در روز سه شنبه 21 شعبان 852 از روی نسخۀ اصل خط علامه آن را کتابت و مقابله کرده است. تصاویر متعددی از مجموعه جباعی دانشگاه تهران در فهرست آن آمده جز آنکه به علت وضوح کم تصاویر چندان قابل استفاده نیست.[1]مجلد دیگری از مجموعۀ جباعی در کتابخانۀ مدرسۀ آیة‌اللـه بروجردی در نجف است که آقابزرگ آن را دیده و وصف کرده است:...

...و لما حصلت هذه المجموعة عند الشیخ شرف‌الدین بن محمد بن زهرة الجبعي في 944 انتقد علی الجبعي و کتب بخطّه الدقیق بعد هذه الأبیات ما لفظه: مما أظنّ إنّها لابن الحجّاج کتبه بیده شرف‌الدین بن محمد بن زهرة الجبعي[2] سنة أربع و أربعین و تسعمائة، و لا یخفی أنّ الکاتب هذا لیس من السادة و لا من آل زهرة الحلبیین و لم أعثر علی أثر آخر لهذا العالم المنتقد لمثل الشیخ الجباعی.[3]

مجلد دیگری از مجموعۀ جباعی در کتابخانۀ ملك است که مجموعۀ اخیر در اختیار مجلسی بوده و مطالب مختلفی از آن در بخش اجازات بحار الانوار نقل کرده است.[4] در فهرست کتابخانۀ ملك در معرفی نسخۀ شمارۀ 604 که مجلدی از مجلدات مجموعه‌های جباعی است، آمده است: «نسخ شمس‌الدین محمد بن علی بن حسن جباعی که در صفحات 13، 166، 342 (تاریخ) 857 دارای امضا و تاریخ است و در صفحات 13، 36، 142 و 258 خط و امضای عبدالصمد بن شمس‌الدین بن محمد بن... جباعی دیده می‌شود و در صفحۀ 36 خط حسین بن عبدالصمد پدر شیخ بهایی و در صفحات 20 و 269 خط و امضاء شیخ بهایی است، کاتب این نسخه در 886 متوفی شده است. 204 برگ 23 سطر....تمام مطالب این مجموعه عربی است».[5]

در ادامه فهرست نویسان مجموعه و محتویات آن را به تفصیل معرفی کرده‌اند که با مراجعه به نسخه مشخص شد که مالك نسخه خود فهرست محتویات را در ابتدای آن ذکر کرده و نسخه به نحو مسلسل شماره گذاری شده است.

اولین عنوان این مجموعه کتاب  المنهج القویم في تسلیم التقدیم (عربی منظوم): تقی‌الدین حسن بن علی بن داود در ذکر فضائل امیر المؤمنین علی؟ع؟ است...

نسخ شمس‌الدین محمد بن حسن جباعی در صفر 859 از اجداد شیخ بهایی، مقابلۀ عبدالصمد بن محمد جباعی در 952 قمری (ص 1-13) (کتبه لنفسه محمد بن علی بن حسن الجباعي في شهر صفر سنة سبع و خمسین و ثمانمائة حامداً لله تعالی و مصلّیاً علی أشرف أنبیائه محمد و علی آله. در حاشیه و دست خط توسط عبدالصمد بن محمد جبعی در 917 مقابله شده است:).

آقابزرگ در ذیل عنوان المنهج القویم في تسلیم التقدیم به نسخه‌ای از منظومۀ اخیر اشاره کرده که بیت اول آمده در آغاز نسخۀ حاضر را ندارد و با بیت دوم شروع شده اما انجام آن با انجام آمده در متن اینجا یکی است. در ادامه آقابزرگ از مجموعه حاضر و قصیدۀ نقل شده در آن سخن گفته و نوشته است: «...ثم رأیت المجموعة التي بخطّ الشیخ شمس‌الدین محمد الجبعي کتب فیها المنهج القویم بخطّه في صفر سنة 857 ثم قابله ولده الشیخ عبدالصمد بن شمس‌الدین محمد مع نسخة أُخری کانت بخطّ والده أیضاً في سنة 917....[6]»[7].

 

]

 



[1]. بنگرید به: فهرست کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، ج 8، ص 360-369.

 

[2]. وی باید نسبتی با پسر عموی حسین بن عبدالصمد یعنی علی بن زهرۀ جبعی داشته باشد که در سال 942-943 شهید ثانی و حسین بن عبدالصمد را در سفر به قاهره همراهی کرده و ابن عودی بدون اشاره به تاریخ دقیقی از درگذشت او در قاهره سخن گفته است. علی بن زهره جبعی پیش از هفدهم شوّال 943 که شهید ثانی و حسین بن عبدالصمد تحصیل در قاهره را تمام کرده و به جبع بازگشتند، درگذشته ( الدر المنثور، ج 2، ص 167) و بنابراین نمی‌توان شرف‌الدین بن محمد بن زهره جبعی را همو دانست اما به احتمال قوی وی پسر علی بن زهره است. ابن عودی دربارۀ علی بن زهره جبعی بسیار کوتاه چنین نوشته است: «... الشیخ علی بن زهرة الجبعی ابن عمّ الشیخ حسین المذکور (أي حسین بن عبدالصمد العاملي) قرأ علیه (یعنی بر شهید ثانی) جملة من العلوم، و کان غایةً من الصلاح و التقوی و الخیر و العبادة، کان شیخنا (یعنی شهید ثانی) یعتقد فیه الولایة و کان رفیقه إلی مصر و توفّي بها رحمه‌اللـه».  الدر المنثور، ج 2، ص 191.

آقابزرگ در احیاء الداثر من القرن العاشر، ص 148مطالبی دربارۀ علی بن زهره جبعی آورده و گفته که پدر او زهره، ابوالمحاسن زهره بن شمس‌الدین محمد جبعی، برادر ابوتراب عبدالصمد بن محمد است. زهره در روز سه شنبه هفتم ربیع الثاني 862 آنگونه که در مجموعه جباعی (مجلد موجود در مدرسۀ بروجردی) آمده، به دنیا آمده است. بر این اساس علی بن زهره پسر عموی حسین بن عبدالصمد عاملی است. آقابزرگ همچنین از دیگر پسر عموی حسین بن عبدالصمد، یعنی سلمان بن محمد بن محمد جبعی که از شهید ثانی در 954 اجازه گرفته، نیز نام برده است. دربارۀ این دو پسر عموی حسین بن عبدالمصد، اطلاعات چندانی در دست نیست اما از سلمان بن محمد بن محمد جبعی چند نسخۀ خطی که او کتابت کرده در دست است. دربارۀ سلمان بن محمد بن محمد جبعی بنگرید به:  احیاء الداثر من القرن العاشر، ص 97. کتابی با عنوان الانوار في فضائل الائمة الاطهار که جلد چهارم آن در کتابخانۀ قاضی طباطبائی در تبریز هست (نشریه، دفتر هفتم، ص 518) که مؤلف آن عبدالعظیم بن محمد بن زهره جباعی حارثی معرفی شده است که احتمالا ربطی با شرف‌الدین محمد بن زهره جبعی دارد و شاید نیز
همو باشد.

 

[3]. الذریعة، ج 20، ص 77-79. دربارۀ مجموعۀ جباعی همچنین بنگرید به: تکملة الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج 2، ص 713-714؛  الشهید الاول: حیاته و آثاره، ص 453-463.

 

[4]. افندی نیز در اشاره به بهره‌گیری علامه مجلسی از مجلد اخیر مجموعۀ جباعی نوشته است: «فائدة في أحوال جماعة من العلماء و قد نقلها الأُستاذ الاستناد؟ق؟ في مجلد إجازات البحار من خط الشیخ شمس‌الدین محمد بن علي الجباعي جدّ الشیخ البهائي، و هو نقلها من خطّ الشیخ الشهید؟ق؟ و أنا نقلتها من خطّ ذلك الأُستاد؟رح؟، توفي یعقوب بن إسحاق بن السکّیت....». الفوائد الطریفة، ص 393. افندی در جایی دیگر از اثری مختصر به خط شمس‌الدین که در اصفهان و نزد ملا ذوالفقار دیده نیز سخن گفته است (مجموعة صغیرة بخط شمس‌الدین جد الشیخ البهائي، یوجد عند المولی ذوالفقار). الفوائد الطریفة، ص 238. دربارۀ ملا ذوالفقار بنگرید به: دو گفتار، ص 6-14.

 

[5]. فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ ملی ملك وابسته به آستان قدس: مجموعه‌ها و جنگ ها، ج 5،
ص 105-112.

 

[6]. دربارۀ نسخه‌های موجود از مجموعۀ جباعی که چهار مجموعه می‌باشند، چهار نسخه شناخته شده است. در کتابخانۀ دانشگاه تهران به شماره‌های 1795 و 1796 که هر دو در اصل یك مجموعه بوده‌اند و ظاهراً برای فروش توسط مالك آنها فخر‌الدین نصیری جدا شده‌اند و تاریخ کتابت 852 است و در فهرست دانشگاه ج 8، ص 360-368 به تفصیل معرفی شده است (همچنین بنگرید به: حسینعلی محفوظ، «نفائس المخطوطات العربیة في ایران»، معهد المخطوطات العربیة، سال سوم، شمارۀ 1 (1957)، ص 41؛ نشریه نسخه‌های خطی، ج 13، ص 308-309؛ کتابخانۀ ملك تهران، شمارۀ 604 و با تاریخ صفر 857 (فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ ملك، ج 5، ص 105-112؛ الذریعة، ج 20، ص 77-79، میکروفیلم‌های دانشگاه تهران، ج 3، ص 246-247)؛ کتابخانۀ مدرسۀ آیة‌اللـه بروجردی نجف با تاریخ شعبان 868 و ربیع الاول و رجب 872 (نشریه نسخه‌های خطی، ج 5، ص 429-431؛ محمد هادی امینی، «من کنوز الادب المنسی: مجموعة الجباعی»، العرفان، سال 53، شمارۀ 1 (ربیع الاول 1385)؛ الذریعۀ، ج 20، ص 77-79؛ اعیان الشیعة، ج 2، ص 492. چهارمین نسخه آن در کتابخانۀ مجلس به شمارۀ 8932 موجود است که معرفی تفصیلی آن را آقای سید محمد حسین حکیم در فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، ج 29، بخش اول، ص 381-390 آورده است. میرزا یحیی بن محمد شفیع بید‌آبادی اصفهانی (1250-1325) از روی مجموعه‌های جباعی و سید حیدر آملی نسخه‌هایی برای خود تهیه کرد که اکنون تنها از یکی از آنها در کتابخانۀ مرعشی به شمارۀ 7356 موجود است و معرفی از آن در فهرست، ج 19، ص 157 آمده است. مطالب یادداشت آخر برگرفته از مطالب آمده توسط آقای حکیم در معرفی نسخۀ 8932 است. شایان ذکر است که مجموعه‌های چهارگانۀ فوق را آقایان اسماعیل گلداری و محسن صادقی هم اکنون در دست تصحیح دارند. و دو مقالۀ مفصل تحت عنوان مجموعه‌های شهید یا مجموعه‌های جباعی، و معرفی نسخ خطی مجموعه‌های جباعی از علی‌اکبر زمانی‌نژاد در مجموعه مقالات کنگرۀ بین‌المللی شهیدین، جلد4،
ص 349 تا 423 (مقالات قرآن، حدیث، کتاب‌شناسی ) به چاپ رسیده است.

 

[7]. الذریعة، ج 23، ص 196-197. متن این ارجوزة بر اساس همین نسخه و نسخه‌هایی دیگر شناخته شده از آن توسط آقایان حسین درگاهی و حسن طارمی در کتاب سه ارجوزه در کلام، امامت و فقه، تصنیف ابن داود (تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1367ش)، ص 149-173 منتشر شده است. بر اساس بخش دیگری از مجموعۀ جباعی در دانشگاه تهران به شمارۀ 1795 ارجوزه‌ای در امامت که در واقع به نظم درآمدۀ استدلالات طبرسی در اعلام الوری در ذیل عنوان «النصوص الدلالة علی إمامة امیر المؤمنین؟ع؟» است در کتاب اخیر، صفحات 103-105 تصحیح شده است.

 

[8]. شهید ثانی در اشاره به مقابلۀ مجدد نسخۀ صحیفۀ سجادیه که خود در هفتم شعبان 930 کتابت کرده با نسخۀ صحیفۀ کتابت شده توسط شهید اول نوشته است: «صورة ما كتبه الشیخ زین‌الدین أیضا على النسخة التي كانت بخطّه من الصحیفة الكاملة: قوبلت هذه النسخة وضبطت من نسخة شیخنا ومولانا السعید أبي عبد‌اللـه الشهید محمد بن مكّي وتتبع ما فیها وعلیها الضبط والنسخ والإعراب إلّا مواضع یسیرة تحقّق وقوعها سهواً على الخطأ، فضبطناها على الصواب، وهو كتب نسخته من خطّ الشیخ سدید‌الدین علي بن أحمد الحلّي؟رح؟ والشیخ سدید‌الدین نقل نسخته من خطّ ابن السكون وقابلها بنسخة الشیخ محمد بن إدریس وكلّ ما على هامشها من حكایة سین ونسخة خ سین فإنّه عن ابن إدریس وكذلك بین السطور، وأمّا ما كان من نسخة بلا سین فمنها: ما هو بخطّ ابن السكون، ومنها، ما هو بخطّ ابن إدریس؟رح؟ وذلك مرّات متعدّدة أوّلها سنة تاریخ الكتاب، والثانية سنة أربع وأربعین، والثالثة سنة أربع وخمسین وتسعمائة، وكتبه الفقیر إلى اللـه تعالى زین‌الدین بن علی بن أحمد الشامي
 العاملي وفّقه اللـه تعالى لطاعته والدعاء بها وأعطاه ما اشتملت علیه من سؤال الخیر و دفع عنه ما سئل فیها دفعه، إنّه ولي ذلك والقادر علیه، والحمد لله حقّ حمده وصلاته وسلامه على سیّد رسله محمد خیر خلقه وعلى وآله وصحبه حامداً مصلّیاً مسلّماً». بحار الانوار، ج 105، ص 134-135.

 

[9]. بحار الانوار، ج 104، ص 211-214. میر محمد حسین حسینی خاتون‌آبادی (م شب 23 شوّال 1151) _ نوۀ دختری محمد باقر مجلسی_ در اجازۀ بلند خود به شیخ زین‌الدین علی بن عین علی خوانساری (م 1167) به نام مناقب الفضلاء، در ذیل طریق خود در روایت صحیفۀ سجادیه، در خصوص نسخه‌های مختلف صحیفه متداول در روزگار جدش مجلسی گفته که در زمان مجلسی اصل نسخۀ ابن ادریس در شیراز موجود بوده و مجلسی به عالمان شیراز نامه نوشته و آن نسخه را دریافت کرده و نسخۀ خود را با نسخۀ ابن ادریس مقابله کرده و حواشی و اختلافات نسخه را با علامت «س» در نسخه خود از صحیفه کتابت کرده است. وی سپس در اشاره به نسخۀ متداول صحیفه می‌نویسد: و اعلم أنّ نسخ الصحیفة المشهورة الموجودة بین الناس مأخوذة من النسخة البهائية، و هي بخط جده العالم الزاهد، صاحب الکرامات و المقامات، الشیخ محمد بن علی بن الحسن الجباعي _ رضی اللـه عنهما_ و کتب في آخرها أنه نقلها من خط الشهید و هو نقله من خطّ السدیدي و هو الشیخ الفاضل الرشید علي بن أحمد السدید، و هو نقله من خطّ علي بن السکون و هو مؤلّف دیباجة الصحیفة المشهورة، و القائل لحدثنا في مفتتحها أو الشیخ عمید الرؤساء، هبة‌اللـه بن حامد _ رحمه‌الله تعالی _ علی الخلاف المشهور في ذلك، و السند ینتهي إلیهما معاً کما ذکرنا. و هذه النسخة البهائية کانت عند شیخنا البهائي؟رح؟ فاستنسخ والد جدّي، المولی محمد تقي المجلسي_ طاب ثراه_ منها و کتب بخطّه الشریف منها نسخةً و بالغ في تصحیحها، ثم أخذ في مباحثتها و مدارستها في أوقات التحصیل، سیما شهر رمضان، و جعلها منتشرةً بین النساء، فاستنسخوا منها و کثرت النسخ بعد ما کانت مهجورةً و شاعت و کانت کلّها مأخوذةً من تلك النسخة البهائية بخطّ جدّه الزاهد و کانت عنده حتی منَّ اللـه علیَّ و یسرّها لي، فهي الآن عندي...». بنگرید به: المیر محمد حسین الحسیني الخاتون آبادی، مناقب الفضلاء، تصحیح جویا جهانبخش، نصوص و رسائل من تراث إصفهان العلمی الخالد،  ج 2، ص 241-243.

میرزا حسین نوری (م 1320ق) نیز در خاتمۀ مستدرك الوسائل، ج 1، ص 382-383 در اشاره به اهمیت نسخۀ صحیفۀ مکتوب جبعی نوشته است: «و النسخ الشائعة من الصحیفة الکاملة السجادیة _ علی منشئها آلاف سلام و تحیة _ تنتهي إلیه، وإلی خطّه. قال السید المحدّث الجزائري، في شرح صحیفته: و قد بنینا شرحنا هذا علی نسخة شیخنا البهائي؟ق؟ التي هي بخطّ أبیه شمس‌الدین محمد صاحب الکرمات و المقامات و هو قد نقلها من خطّ الشهید؟رح؟ انتهی». محدث نوری بحثی دربارۀ منابع خود در خاتمۀ مستدرك الوسائل آورده از جمله از اثری به نام مجامیع سخن گفته و آن را منسوب به شهید اول کرده است. ظاهراً آنچه که ایشان توصیف کرده همان مجموعه‌های جباعی باشد که بخش عمده‌ای از مطالب آن البته مبتنی بر مجموعه‌های شهید اول بوده است. بنگرید به: خاتمة مستدرك الوسائل، ج 1،
ص 382-385. دربارۀ نسخۀ صحیفۀ کتابت شده توسط جبعی همچنین بنگرید به: دراسة حول الصحیفة السجادیة، ص 21-22، 34، 65. نسخۀ کتابت شدۀ توسط شمس‌الدین جبعی اخیراً به صورت نسخه برگردان منتشر شده است.

برای گزارشی از نسخه همچنین بنگرید به: رحیم قاسمی، «فهرست نسخ خطی متفرقۀ اصفهان: قسمت اول»، میراث شهاب، سال بیستم، شمارۀ 75 (بهار 1393ش)، ص 132 -135.

 

 

برگرفته از کتاب " احوال و آثار بهاء الدین عاملی معروف به شیخ بهائی " چاپ موسسه کتابشناسی شیعه


...
ارسال نظر
نام
ایمیل
متن
ارسال
تازه ها
پربازدید
مقالات مربرط
تطورّات مرجعیت در سده اخیر
دربارۀ کتاب «شرح الرسالة» از سید مرتضی| رضا مختاری
تکملۀ مأخذشناسى آيت الله‏ ميرزا جواد آقا تهرانى | هادی ربانی
آيت الله روحاني، نياز امروز و فرداي حوزه هـا | رضا مختاري
پژوهش های در دست انجام
نابغه ای در علوم عقلیه و نقلیه
گُلِ بى خار
علامه سید ناصر حسین هندی
گزیدۀ مهمترین مقالات دربارۀ شیخ بهایی
کتابخانه آیه الله چهارسوقی
گزارشی از کتاب گزیده دانشوران و رجال اصفهان
میرزا صادق مجتهد تبریزی از منظر تراجم نگاران
اعمال خالده و خدمات اجتماعى حضرت آیت الله چهارسوقی
ولايت فقهاى جامع الشرايط
مقدمۀ اصول دین
گزارش انتقادی از منابع شرح‌ حال شیخ بهایی
مجموعۀ جباعی
فوائدی پراکنده از شیخ بهایی در آثار سیدنعمةاللـه جزائری
شرح حال آیةاللـه آقاى حاج شيخ آقا بزرگ طهرانى| علامه روضاتی
روضاتی نامه| محمد حسین تسبیحی (رها)
مقدمه بحر المعارف
اتقان و پختگى در نگارش
اساسنامه موسسه کتابشناسی شیعه
کتابیات 1 | محسن صادقی
حدیث نصر
رضا مختاری
دسترسی به متن کتابهای نرم افزار مکتبه اهل بیت علیهم السلام
عبد الحسین طالعی
جرعه ای از دریا جلد اول| مقالات آیت الله شبیری زنجانی
قربان مخدومی
ترجمه های صحیفۀ سجادیه به زبانهای غیر فارسی / سید امیر حسین اصغری
اجازه سید حسین موسوی خوانساری به میرزای قمی و تذکر یک اشتباه | محسن صادقی
همایش بزرگداشت علامه سید هبة الدین شهرستانی در دانشگاه کوفه + تکمیلی
علی اکبر زمانی نژاد
نامۀ آية‏اللّه‏ العظمى مرعشى نجفى به استاد سعيد نفيسى / عبد الحسین طالعی
یادداشتی به قلم آیت الله خویی درباره تشرف شیخ محمد شوشتری کوفی
آیت الله سید محمد نبوی عالم سرشناس دزفول دعوت حق را لبیک گفت
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی 31 / از ابوالفضل حافظیان بابلی
احسان الله شكراللهی طالقانی
ابوالفضل حافظیان
بازدید مقام معظم رهبری از غرفه موسسه کتاب شناسی شیعه در نمایشگاه مشکات
مشروع ‏الموسوعة الكبيرة حول‏ التراث المكتوب للشيعة أوالوسيلة إلى تصانيف الشيعة
نامه هایی از و به مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی / به مناسب سالروز درگذشت دکتر شهیدی
سندی منتشر نشده از آیت الله خویی در دفاع ازانقلاب اسلامی مربوط به 48 سال پیش
گزارشی از عملکرد 6 ماهه موسسه کتاب شناسی شیعه
تحقیق و انتشار نهج‌البلاغه از روی کُهَن‌ترین نسخه‌های موجود
به مناسبت در گذشت دکتر محمود فاضل
سندی نو یافته به خط مبارک شهید ثانی (ره) درباره خاندان شهید اول و علمای جبل عامل
بزرگترین کتاب‌شناس قرن اخیر +تصاویر
نمایش فایل های ویدئویی
ابتدای سایت | Back to top