کد مطلب: 5061
تاریخ درج مطلب: یکشنبه ۶ خرداد ۱۳۹۷
معرفی "احوال و آثار بهاء الدین عاملی معروف به شیخ بهایی"
تازه های نشر

یکی از طرحهای گسترده مؤسّسۀ کتاب‌شناسی شیعه طرح «بزرگان شیعه» به فارسی و «أعلام الشیعة» به عربی است.

این کتاب چهــل و ششمیـن عنـوان از سلسلۀ «بزرگان شیعه» است و در آن شرح حال، افکار، آثـــار ماندگار و خـــدمات شیخ بهاءالدین محمّد بن حسین بن عبدالصمد عاملی معروف به شیخ بهایی (م1030) و خاندان علمی و پر آوازۀ این بزرگوار بخوبی تبیین شده است.

شیخ بهایی از عالمان و مفاخر برجستۀ شیعه و جهان اسلام است که تأثیر ایشان و پدر بزرگوارش بر تحوّلات دولت صفوی، کثرت و گستردگی دامنه، تنوّع آثار ماندگار و مورد استفاده تا روزگار ما، فراوانی نسخ خطیِ  بسیاری از آثار او، از ویژگیهای اوست.

کتاب حاضر به قلم فاضل گرامی و پرتلاش جناب آقای دکتر محمّدکاظم رحمتی، جامع‌ترین و دقیق‌ترین کتاب در سرگذشت شیخ بهایی و خاندان آن بزرگوار است و از امتیازات آن استقصای اجازات و انهاءات شیخ، تبیین جزئیاتی از سرگذشت این خاندان، اشتمال بر پژوهشهای غربیان درباره آنان، تتبع بسیار در لابلای نسخ خطی و استخراج و درج اطلاعات آنها، معرفی تفصیلی همۀ منابع مرتبط با شیخ بهایی و روزشمار مبسوط است.

.............................................................................

بهاء‌الدین محمد بن حسین بن عبدالصمد جباعی عاملی (953-1030) مشهور به بهایی یا شیخ بهایی،[1] یا به تعبیر شیخ حرّ عاملی «الشیخ الأجلّ بهاء‌الدین محمد بن الحسین العاملي»،[2] یکی از چهره‌های برجسته تاریخ و فرهنگ اسلامی و از مفاخر برجسته عالم تشیع است. با این حال تا کنون تحقیقی جامع و فراگیر درباره ابعاد مختلف شخصیتی او، آثار، اندیشه و خاندانش که یکی از بیوتات برجسته شیعه برای چندین قرن بوده و چهره‌های نامور فراوانی از میان آنها برخاسته‌اند، صورت نگرفته و ابعاد مختلف شخصیتی او و خاندانش در غباری از تیرگی و گاه خرافات و افسانه‌ها پنهان شده، هر چند توجه به همین مطالب برای فهم جنبه‌هایی از زندگی شیخ بهایی مهم است، جز آنکه در بهره‌گیری از آنها باید به جنبه‌های اخیر حکایت‌ها و مطالب از این دست توجه داشت.[3] نوشته حاضر تلاشی مقدماتی جهت فراهم نمودن زمینه‌های اولیه تحقیق و برداشتن گام‌هایی جهت زدودن این ابهامات از چهره این عالم شیعی و خاندانش است.[4]

 شرح حال شیخ بهایی و خاندانش ارتباط مستقیمی با شرح حال شهید ثانی (م 965) و برخی از دیگر عالمان برجسته در دوره مورد بحث دارد. از سوی دیگر تحولات سیاسی _ اجتماعی رخ داده در قرن دهم هجری و تشکیل دولت صفوی تأثیر بسیار مهمی در زندگی علمی _ اجتماعی شیخ بهایی و دیگر عالمانی که در دوره مورد بحث می‌زیسته‌اند، داشته اما بحث از این مسائل و یا حتی شکل گیری و تکوین حوزۀ جبل عامل تنها باعث مفصل‌تر شدن کار می‌شده، از این رو خوانندۀ محترم می‌تواند به آثار دیگری رجوع کند.[5]

نوشتار حاضر در هفت بخش و یك خاتمه و پیوست تنظیم شده است. بخش اول شامل بررسی و گزارشی از منابع شرح حال شیخ بهایی است. بخش دوم خاندان و نیاکان شیخ بهایی نام دارد و در آن به تفصیل تمام مطالب موجود و قابل دسترس دربارۀ اجداد شیخ بهایی به ترتیب تاریخی گردآوری شده است. با این حال این نکته را باید افزود که مطالب فراوانی دربارۀ خاندان و اجداد شیخ بهایی وجود دارد که با بررسی نسخه‌های خطی آثار آنها قابل دسترسی است و در نوشتار حاضر تا آنجا که این امکان وجود داشت به بررسی مسائل مذکور پرداخته شده است.

بخش سوم دربارۀ پدر شیخ بهایی است و در آن به تفصیل از تمام مطلب موجود و دانسته دربارۀ پدر شیخ بهایی بحث شده است.

بخش چهارم دربارۀ وابستگان شناخته شده شیخ بهایی، یعنی پدر همسرش شیخ علی بن هلال منشار کرکی و شوهر خواهر او (علی بن احمد بن نعمة اللـه بن خاتون عاملی عیناثی) و خواهرزاده نامورش شمس‌الدین ابوالمعالی محمد بن علی خاتون عاملی است که شهرت فرد اخیر بیشتر به واسطه ترجمه اربعین شیخ بهایی که به ترجمه قطبشاهی شهرت دارد، می‌باشد.

بخش‌های دیگر کتاب بر اساس موضوعات مختلف، درباره شیخ بهایی است. اطلاعات پراکنده فراوانی دربارۀ شیخ بهایی در ضمن معرفی نسخه‌های خطی مختلف در فهارس آمده اما در موارد بسیاری تنها فهرست نگاران به ذکر کلی مطلب اکتفا کرده‌اند که باید به اصل خود نسخه‌ها مراجعه کرد که با توجه به پراکندگی نسخه‌های خطی و دشواری در دسترسی به نسخه‌ها امکان پذیر نشد. اما هر جا موردی از این دست دیده شد، دست کم در پاورقی از آن یاد شده است تا در صورتی که محققی امکان مراجعه به نسخه‌ها را داشته باشد، بتواند از این گونه مطالب بهره گیرد.[6]

نکته مهمی که نگارنده در جریان پژوهش درباره شیخ بهایی و خاندانش به آن برخورد نمود، نقش مهم شیخ بهایی و پدرش در انتقال برخی مواریث شیعه چون کتاب تهذیب الاحکام شیخ طوسی، خلاصة الاقوال علامه حلی، ایضاح الاشتباه علامه حلی و آثار دیگر است که در حقیقت اساس کتابت بسیاری از نسخه‌های خطی آثار مذکور در دوره صفویه به بعد در سنت شیعی، همان نسخه بوده که این مطلب برای تصحیح انتقادی آثار مذکور و تبار شناسی نسخه‌های مذکور اهمیت دارد.[7]

همچنین شیخ بهایی کتابخانه‌ای مُعظم داشته که متاسفانه کتابخانه مذکور پس از مرگ وی به دلیل اهمال متولی از میان رفته و اکنون در فهارس نسخه‌های خطی تعدادی از آثاری که روزگاری متعلق به کتابخانه شیخ بوده در دست است که برای شناسایی آنها باید نسخه‌های خطی مختلف را به دقت بررسی کرد که این کار در حد وسع و زمان نگارنده تا حدی انجام شده است.

 شیخ بهایی همانند پدرش و استاد پدرش _ شهید ثانی_ در گردآوری نسخه‌های کهن و معتبر شیعی تلاش فراوانی داشته و برخی نسخه‌هایی که اطلاعی از تملك شیخ بر آنها می‌باشد به خوبی دقت نظر شیخ بهایی در این خصوص را نشان می‌دهد. اهمیت نکته اخیر سوای آنکه نشانی از تلاش‌های شیخ بهایی در حفظ و نگهداری میراث‌های کهن شیعی است برای تصحیح نسخه‌های خطی به کار آید. به عنوان مثال نسخه‌ای کهن از کتاب ارشاد الاذهان الی احکام الایمان علامه حلی (م 726) در کتابخانه فاضل خوانسار در دست است که شخصی به نام سعید بن جعفر بن رستم جرجانی از کتابت آن در اواخر جمادی الآخرة 772 فراغت حاصل کرده و نسخه زمانی در اختیار شیخ بهایی بوده و سجع او (مهر بیضوی) با عبارت «الفقیر  إلی اللـه الصمد عبده بهاء‌الدین محمد» بر آن مشهود است و بر اساس یادداشتی از شیخ آقابزرگ که زمانی نسخه در اختیار او بوده، تعلق سجع مذکور به شیخ بهایی تأیید شده است.[8]

در خصوص برخی مطالب مربوط به شرح حال حسین بن عبدالصمد و شیخ بهایی تحقیقات و مطالعات خوبی را دون استوارت انجام داده که با مختصر تغییراتی عموماً با تلخیص به دلیل جامع بودن مباحث مذکور، متن همان مطالعات در اینجا آمده است.

با این حال علی‌رغم آنکه در مجموعه حاضر تلاش فراوانی در گردآوری مطالب موجود درباره شیخ بهایی نموده‌ام، اما پراکندگی مطالب دربارۀ شیخ بهایی و یا گاه اطلاعاتی که در حاشیۀ نسخه‌های خطی آمده، به قدری درباره شیخ بهایی فراوان است که کار گسترده‌تری را در جمع آوری و دسته بندی مطالب مذکور طلب می‌کند.

همچنین بررسی اصالت اطلاعات منسوب به شیخ بهایی خود داستانی دیگر دارد. به عنوان مثال در کتابخانه آیة‌اللـه موسوی شفتی در اصفهان، نسخه‌ای از کتاب ریاض المسائل تألیف مرحوم سید علی طباطبائی (م 1231) موجود است که فردی به نام محمد صادق بن علی اکبر خوانساری از کتابت آن در 22 رجب 1214 فراغت حاصل کرده است. وی آخر نسخه چند بیت شعر نقل کرده و آنها را به شیخ بهایی نسبت داده است. در چنین مواردی کار بررسی اصالت مطلب نسبت داده شده به شیخ بهایی دشوار است.[9]

نیز  بخش‌های مختلف این کتاب گزیدۀ مهمترین مقالات دربارۀ شیخ بهایی و پدرش است که اطلاعات دقیقی دربارۀ برخی مسائل حیات و زندگی شیخ بهایی _ که تقریبا به عنوان اشتباهات تکراری که دربارۀ شیخ بهایی آمده _  ارائه می‌دهد.

پژوهش حاضر را همچنان باید کاری مقدماتی دربارۀ شیخ بهایی در نظر گرفت و امید که اثر حاضر زمینه‌ای هر چند مساعدتر برای تحقیق دربارۀ شیخ بهایی فراهم کند.

در تحقیق حاضر دوستان مختلفی با در اختیار قرار دادن نسخه‌ها و اطلاعات خود به بهتر شدن کار کمك کردند که نام بردن از آنها حداقل کاری است که این بنده می‌تواند سپاس قلبی خود را از آنها بیان کند؛ آقایان رضا مختاری، علی اوسط ناطقی، محسن صادقی، علی اکبر زمانی نژاد، ابوجعفر احمد حلی، سید محمد حسین حکیم، جواد بشری.                                                             

                                                                         بمنّه و توفیقه

محمد کاظم رحمتی

تیرماه / 1395

 



[1]. افندی (ریاض العلماء، ج 7، ص 36) اشاره کرده که منظور از عنوان مطلق البهائي و یا الشیخ البهائي، بهاء‌الدین محمد بن حسین بن عبدالصمد حارثی عاملی جبعی است.

 

[2]أمل الآمل، ج 1، ص 43.

 

[3]. محدث نوری در اشاره به برخی حکایت‌هایی که در افواه در خصوص دانش شیخ بهایی در غرائب متداول بوده، نخست بخشی از عبارت شاگرد شیخ بهایی سید حسین بن حیدر کرکی را نقل کرده است: «وقال تلمیذه الأرشد السیّد حسین بن السیّد حیدر الكركی في بعض إجازاته، بعد ذكره شیخه هذا في جملة مشایخه: وشیخنا هذا  طاب ثراه  قد كان أفضل أهل زمانه، بل كان متفرّداً بمعرفة بعض العلوم الذي لم یحم حوله أحد من أهل زمانه ولا قبله على ما أظنّ من علماء العامّة والخاصّة، یمیل إلى التصوّف كثیراً، وكان منصفاً في البحث، كنت في خدمته منذ أربعین سنة في الحضر والسفر، وكان له معي محبّة وصداقة عظیمة».

نوری خود در تفسیر عبارت حیدر کرکی که دربارۀ شیخ بهایی گفته بود: «كان متفرّداً بمعرفة بعض العلوم... إلى آخره» نوشته است: «كأ نّه إشارة إلى ما كان یبرز عنه في بعض الأحیان من الغرائب التي هي من آثار تلك العلوم. وآل الأمر في الناس حتّى ظلّوا ینمون إلیه كلّ نادرة وغریبة أكثرها من الأكاذیب، ولا مستند لها، بل أغرب بعض المؤلّفین من المعاصرین فنسب إلیه كتاب الأسرار القاسمي المعروف أنّه أملاه على رجل اسمه قاسم، فنسب المسكین إلى هذا الحبر العظیم تجویز العمل بالكبائر الموبقة التي في هذا الكتاب، كحبس بقرة في مطمورة، والجماع معها، ثمّ صبّ بعض الأدویة المخصوصة في فرجها. إلى آخر المزخرفات، وهذا هو العمل الكبیر المسمّى عندهم بالناموس الأكبر، ویزعمون أنّ من آثار أجزاء هذه البقرة من الإنسان عمل الخفاء وغیره».  خاتمة مستدرك الوسائل، ج 2، ص 228.

مراد نوری از کتاب اسرار قاسمی را به درستی نمی‌دانم. آقابزرگ (الذریعه، ج 2، ص 54) از کتابی به نام اسرار قاسمی نوشتۀ ملا حسین بن علی واعظ کاشفی (م 910) نام برده و گفته که اثر مذکور در علوم غریبه بوده است (فارسي في العلوم الغریبة السحر و الطلسمات و النیرنجات).

در دورۀ معاصر کتابی به نام السر المستتر في العلوم الغریبة و الجفر و تعبیر الرؤیا چندین بار به چاپ رسیده (از جمله قم: ذوی القربی، 1384ش و قم: دار المودة، 1427) که مرحوم مشار بنا بر صفحۀ عنوان کتاب آن را از شیخ بهایی دانسته است. اما در خود متن کتاب (صفحۀ 78) نویسندۀ اصلی کتاب از خود و کتابش چنین یاد کرده است: «السرّ المستتر تألیف حاج محمدرضا سقا‌زاده واعظ سقایة العطشان یا گلهای ارغوان که وعده داده بودم اینك پس از مدتها زحمت، از نسخ قلمی و کهنه جمع آوری نموده و تقدیم طالبین علوم غریبه می‌نمایم...». بنگرید به: کتابشناسی شیخ بهایی، ص 628-629.

 

[4]. شخصیت شیخ بهایی تقریبا در تمام متون و نوشته‌ها با احترام یاد شده است. محمد علی بهبهانی در کتاب خیراتیه (ج2، ص 133-134) بحثی دربارۀ تمجید برخی عالمان شیعه از تصوف آورده و در بخشی از مطالب خود در استناد به مطالبی که از قول شیخ بهایی در خصوص تصوف نقل می‌شود، نوشته است: «...و استشهاد به کلام آنها چنان که شیخ بهایی در نان حلوا و غیره نموده‌اند، نظر به حدیث «الحکمة ضالّة المؤمن خذ ما صفا و دع ما کدر» است، چنانکه به تفصیل گذشت. و مفصلا آن که اشعار منسوبه به شیخ بهایی ثبوتش از شیخ معلوم نیست، و در هیچ یك از کتب شیخ به نظر نرسیده، و بر فرض ثبوت ممکن است حملش بر آنچه مذکور شد به دلیلی که مذکور شد، به علاوه آنکه مذمت صوفیه را شیخ در کشکول فرموده، چنانکه گذشت، فتأمل. و آنچه در نان و حلوا فرموده‌اند نه صریح است و نه ظاهر در خوبی، بلکه و نه در ایمان مولوی و مدح او».

تردید بهبهانی دربارۀ انتساب مثنوی نان و حلوا بی‌وجه است.

 

[5]. برای شکل گیری و اهمیت حوزۀ جبل عامل بنگرید به:  جبل عامل بین الشهیدین ؛  شهید ثانی و نقش وی در تحولات دینی عصر نخست صفویه، ص 35 -78.

 

[6]. به عنوان مثال در انتهای نسخه‌ای از کتاب الاربعون حدیثاً شیخ بهایی که در کتابخانه مدرسه جعفریه زهان موجود است، گفته شده که در دو برگ آخر نسخه فوائدی درج شده از جمله ماده تاریخ وفات شیخ بهایی به خط محمد حسین بن عباس زهانی به سال 1294 اما خود ماده تاریخ ذکر نشده است. بنگرید به:  فهرست نسخههای خطی کتابخانه مدرسه جعفریه، ص 38.

 

[7]. نسخه خلاصة الاقوال به همراه ایضاح الاشتباه و حتی کتاب الفهرست شیخ طوسی از آثاری بوده که حسین بن عبدالصمد در بعلبك و جبل عامل با شهید ثانی مقابله کرده و در هنگام مهاجرت خود به ایران آن نسخه‌ها را به ایران آورده است. عموماً نسخه‌هایی از کتاب خلاصة الاقوال و ایضاح الاشتباه کتابت شده در دوره صفویه با هم بوده و با واسطه از روی همان نسخه حارثی که با شهید ثانی مقابله کرده، کتابت شده است. برای نمونه بنگرید به:  فهرست نسخههای خطی کتابخانه مدرسه جعفریه، ص 70 -73.

 

[8]فهرست نسخههای خطی کتابخانه آیة اللـه فاضل خوانساری، ج 1، ص 7. البته به یك نکته باید توجه داشت و آن این است که ابوالفضل بهاء‌الدین محمد بن حسن اصفهانی مشهور به فاضل هندی (م 1137) که به بهاء‌الدین نیز شهرت داشته است و شاید سجع مذکور متعلق به فاضل هندی باشد که باید این موضوع را بررسی کرد. افندی (ریاض العلماء، ج 7، ص 36) در اشاره به این مطلب در ذیل عنوان «البهائي» نوشته است: «و قد یراد في عصرنا هذا بالمولی بهاء‌الدین محمد بن المولی تاج‌الدین الحسن بن محمد المعروف بالفاضل الهندي». خود فاضل هندی نیز از خود به «محمد بن الحسن الإصفهاني المشهور بالبهاء» یاد می‌کرده است. در کتابخانۀ ملی نسخه‌ای از شرح وافیه سید صدر‌الدین محمد بن محمد باقر قمی موجود است که در قرن دوازدهم بهاء‌الدین محمد بن احمد بن محسن بن زین العابدین عاملی یادداشتی بر آن گذاشته است، احتمالا افراد هم نام دیگری هم باشند که میان آنها و شیخ بهاء‌الدین محمد بن حسین خلط شده باشد (بنگرید به: فهرست کتابهای خطی کتابخانۀ ملی ملك، ج 1، ص 457).

در کتابخانۀ وزیری یزد به شمارۀ 3260 نسخه‌ای به نام مفرده وجود دارد که در فهرست به عنوان اثری از شیخ بهایی معرفی شده است (فهرست، ج 5، ص 1590) اما کتاب اخیر نسخه‌ای دیگر از کتاب تحفة الطالبین از تألیفات مظهر‌الدین محمد بن بهاء‌الدین علی بلیانی است که شباهت اسم فرد اخیر با شیخ بهایی منشأ اشتباه بوده است. بنگرید به:  کتابشناسی شیخ بهایی، ص 649.

 

[9]. اشعار نقل شده، چنین است: «لشیخنا البهائي:

في سبعة یستحلف المدّعي

مع شاهد و الرّد یا من یعي

و هکذا في اللوث یا صاحبي

أو نکل المنکر فافهم وعي

أو کانت الدعوی علی غائب

و الطفل و المجنون قف واسمع

أو کانت الدعوی علی میّت

أو ادّعی الإیفا علی المدّعي

رحیم قاسمی، فهرست نسخههای خطی کتابخانه موسوی شفتی، ص 67. یا باز در همان کتابخانه نسخه‌ای با عنوان بیاض از محمد حسین بن ابوالقاسم موسوی بید‌آبادی معرفی شده که در وصف محتویات آن نوشته شده است که شامل اشعاری از شیخ بهایی است. خوشبختانه تصویری از برخی صفحات بیاض مذکور در فهرست (ص 83، 85، 86، 88) آمده است. آثار شیخ بهایی بسیار مورد توجه بوده از جمله رسالة في الاسطرلاب او را علی بن صادق بن محمد حنفی طاغستانی حنفی
(م 1199) به عربی ترجمه کرده که اطلاعی دربارۀ ترجمه مذکور فعلا نیافتم. بنگرید به: سلك الدرر في أعیان القرن الثاني عشر، ج 3، ص 228.

 

 

 


ارسال نظر
نام
ایمیل
متن
ارسال
تازه ها
پربازدید
مقالات مربرط
اتقان و پختگى در نگارش
اساسنامه موسسه کتابشناسی شیعه
کتابیات 1 | محسن صادقی
حدیث نصر
درنگی برکرامتی از « میرزاطاهرتنکابنی» | علی حسن بگی
معرفی کتاب :زندگانی آیة الله چهارسوقی
شناخت نامه آیت الله حاج شیخ محمد حسین احمدی گلپایگانی|علی حسن بگی
معرفی "احوال و آثار بهاء الدین عاملی معروف به شیخ بهایی"
مروری اجمالی بر تطور فقه فتوایی
سیّد جعفر کشفی دارابی بروجردی (1189-1267ق) : سید حجّت کشفی
اشتباه تنقيح المقال درباره مدفن فخرالمحققين
ميرزا محمد تقى شيرازى قدس‏ سره (م 1338)
ذکر شریف "یا فاطمه" سلام الله علیها
آيه‏ اللّه‏ ميرزا محمد حسين نائينى قدس ‏سره (م 1355)
ناراحتى حضرت زهرا عليهاالسلام
ابعاد شخصيت شيخ انصارى
یادنامه مرحوم حضرت آیت الله محمد واعظ زاده خراسانی
انتشار شماره 11- 12 کتاب شیعه
شماره ششم کتاب شیعه منتشر شد .
حكيم جهانگيرخان قشقايى قدس ‏سره (م 1328)
سید صدرالدین صدر
شيخ محمد فاضل شربيانى قدس‏ سره (م 1322)
الصحف المطهره منتشر شد
سرگذشت ميرزا صادق آقا به قلم واعظ خيابانى
‌فضل بن شاذان در «‌الكافی»
رضا مختاری
دسترسی به متن کتابهای نرم افزار مکتبه اهل بیت علیهم السلام
عبد الحسین طالعی
جرعه ای از دریا جلد اول| مقالات آیت الله شبیری زنجانی
قربان مخدومی
ترجمه های صحیفۀ سجادیه به زبانهای غیر فارسی / سید امیر حسین اصغری
اجازه سید حسین موسوی خوانساری به میرزای قمی و تذکر یک اشتباه | محسن صادقی
همایش بزرگداشت علامه سید هبة الدین شهرستانی در دانشگاه کوفه + تکمیلی
نامۀ آية‏اللّه‏ العظمى مرعشى نجفى به استاد سعيد نفيسى / عبد الحسین طالعی
علی اکبر زمانی نژاد
یادداشتی به قلم آیت الله خویی درباره تشرف شیخ محمد شوشتری کوفی
آیت الله سید محمد نبوی عالم سرشناس دزفول دعوت حق را لبیک گفت
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی 31 / از ابوالفضل حافظیان بابلی
احسان الله شكراللهی طالقانی
ابوالفضل حافظیان
بازدید مقام معظم رهبری از غرفه موسسه کتاب شناسی شیعه در نمایشگاه مشکات
مشروع ‏الموسوعة الكبيرة حول‏ التراث المكتوب للشيعة أوالوسيلة إلى تصانيف الشيعة
نامه هایی از و به مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی / به مناسب سالروز درگذشت دکتر شهیدی
سندی منتشر نشده از آیت الله خویی در دفاع ازانقلاب اسلامی مربوط به 48 سال پیش
گزارشی از عملکرد 6 ماهه موسسه کتاب شناسی شیعه
تحقیق و انتشار نهج‌البلاغه از روی کُهَن‌ترین نسخه‌های موجود
به مناسبت در گذشت دکتر محمود فاضل
سندی نو یافته به خط مبارک شهید ثانی (ره) درباره خاندان شهید اول و علمای جبل عامل
بزرگترین کتاب‌شناس قرن اخیر +تصاویر
نمایش فایل های ویدئویی
ابتدای سایت | Back to top