کد مطلب: 4999
تاریخ درج مطلب: سه شنبه ۱۴ شهریور ۱۳۹۶
زیارتگاه امام محمد دور؛ یادمان شیعی کهنی که به دست داعش از بین رفت|احمد خامه یار
حقایقی در باب زیارتگاه موسوم به «امام محمد دوری» واقع در شهر «دور» (نزدیک شهر تکریت و در حدود 40 کیلومتری شمال شهر سامرا)

گروه تروریستی داعش از زمان ظهور در عراق، آسیب‌های جدی و جبران‌ناپذیری به میراث تاریخی این کشور وارد کرده است. افزون بر آثار و بناهای باقی‌مانده از تمدن‌های باستانی باشکوه موجود در شمال خاک عراق که به دست داعش تخریب و نابود شده‌اند، این گروه دست به تخریب شماری از بناهای معماری بسیار نفیس و ارزشمند دوره اسلامی در مناطق تحت تصرف خود زده است که از آن جمله می‌توان به دو زیارتگاه یحیی بن قاسم بن امام حسن (ع) و عون‌الدین بن امام حسن (ع) در شهر موصل و زیارتگاه منسوب به زینب دختر امام علی (ع) در شهر سنجار، که از نمونه‌های شاخص و برجسته بناهای آرامگاهی سده هفتم هجری به شمار می‌آمدند، و نیز بنای تاریخی موسوم به مزار اربعین در تکریت، از کهن‌ترین مدارس دوره اسلامی، اشاره کرد.
با اين حال اگر بگوییم نفيس‌ترين بناي دوره اسلامی در عراق كه به دست داعش تخریب شد، زیارتگاه موسوم به «امام محمد دوری» واقع در شهر «دور» (نزدیک شهر تکریت و در حدود 40 کیلومتری شمال شهر سامرا) بود، سخن گزافی نگفته‌ایم. برای نشان دادن وجوه اهمیت و ویژگی‌های منحصر به‌فرد این بنا، لازم می‌نماید که به معرفی اجمالی و تاریخچه آن بپردازیم:
ساختمان زیارتگاه شامل برج ـ مقبره‌ای با پلان مربّع و ساخته شده از خشت و آجر بوده که طول هر ضلع آن از داخل حدود 7 و از بیرون حدود 11 متر و ارتفاع تقریبی آن نیز 13 متر بوده است. بر فراز بنا گنبد مضرّسی به ارتفاع حدود 5/9 متر وجود داشته و در مجموع ارتفاع بنا به 5/22 متر می‌رسیده است. داخل بنا دو محراب کم‌عمق وجود داشته و تزئینات و اشكال هندسی و نیز کتیبه‌هایی به خط کوفی زینت‌بخش دیوارهای آن بوده است. 1
بر اساس كتيبه‌هاي موجود در بنا، ساخت بنا به دستور امیر شرف‌الدوله مسلم بن قریش عُقَیلی (امارت: 453-478ق) از امرای شيعه مذهب خاندان «بنی‌عُقیل» (امرای منطقه «جزيره» 2) آغاز شده، و پس از وی، به دست كمال‌الملك ابوالفتح طاهر بن علی بن محمد (درگذشته 486ق)، عميد بغداد، و برادرش ابوالمحاسن عبدالجلیل بن علی بن محمد دهستانی (مقتول در 495ق)، وزیر برکیارق سلجوقی ادامه يافته و سرانجام به دستور ابوجعفر محمد فرزند خطیرالملک ابومنصور محمد بن حسین میبدی 3 به پایان رسیده است. 4
زیارتگاه دور نزد اهالی منطقه به عنوان مزار محمد (ملقّب به عابد)، فرزند امام موسی کاظم (ع) شهرت دارد؛ چنانکه در کتیبه‌اي مورخ 871ق كه در داخل بنا وجود داشته، به همين عنوان معرفي شده است. اما با توجه به اینکه در منابع معتبر تاریخی، هیچ اشاره‌ای به محل وفات و دفن محمد عابد نشده و زیارتگاه‌های مشهور و کهن دیگری نیز از جمله در شیراز به وی منسوب است، نمی‌توان به قطع و یقین این زیارتگاه را به عنوان مدفن وی تعیین کرد.
از سوی دیگر، برخی از پژوهشگران عراقی نيز از جمله یونس السامرائی احتمال داده‌اند که این زیارتگاه مدفن شخصی به نام ابوالطیّب محمد بن فرّخان بن روزبه دوری (زنده در 359ق) باشد 5 که از رجال نه چندان مشهور و مطرح قرن چهارم هجری به شمار می‌آيد و خطيب بغدادی در تاریخ بغداد، زندگی‌نامه مختصر وی را آورده است. 6
اما علاءالدین احمد العانی، باستان‌شناس عراقی، تعلق این زیارتگاه را به ابوالطیّب دوری منتفی می‌داند 7 ؛ چراکه با استناد به سخن ياقوت، «دور» نام مکان‌های متعددی بوده است که از ميان آنها، «دورِ» مورد نظر ما به تکریت نزدیک‌تر بوده و از این‌رو به نام «دور تکریت» شهرت داشته است 8 ؛ در حالی‌كه ابوالطیّب محمد بن فرّخان دوری، منسوب به دور دیگری به نام «دور عربایا» بوده 9 که به سامرا نزدیک‌تر بوده و از این‌رو به نام «دورِ سامرا» شناخته می‌شده است. 10
بنابراين، با توجه به انتساب ابوالطیب دوری به «دور سامرا»، نمی‌توان زیارتگاه واقع در «دور تکریت» را مدفن شخص یاد شده دانست. ضمن آنکه اساساً ابوالطیّب دوری یک شخصیت درجه چندم اهل سنّت و نه چندان دارای اهمیّت بوده كه درباره محل وفات و دفن وی هیچ اطلاعی در دست نیست و نمی‌توان پذیرفت که مسلم بن قریش عُقیلی كه بی‌تردید شیعه مذهب بوده 11، به ساخت چنین آرامگاهي برای وی اقدام كند كه در زمان ساخت، از باشکوه‌ترین بناهای آرامگاهی در عراق به شمار می‌آمده است.
پس باید چنین فرض نمود که این زیارتگاه، چنانکه در کتیبه آن نیز آمده، در اصل مزاری منسوب به محمد عابد فرزند امام هفتم (ع)، و یا شايد حتی مدفن یکی ديگر از نوادگان آن حضرت (ع) بوده است که امیر شرف‌الدوله مسلم بن قریش با هدف بزرگداشت وي، ساخت این بنای باشکوه را بر فراز قبر وی آغاز کرده و پس از وی، دیگر دولتمردان و صاحب منصبان دوره سلجوقی، ساختمان آن را تکمیل کرده‌اند.
زیارتگاه محمد عابد، نه تنها به عنوان نماد و به اصطلاح «landmark» شهر دور، از اهمیت محلی برخوردار بود، بلکه به عنوان يكي از کهن‌ترین بناهای آرامگاهی دوره اسلامی عراق که ساختمان اصیل و اولیه خود را به خوبی حفظ کرده بود، و گنبد آن نيز کهن‌ترین نمونه باقي‌مانده از گنبدهای اورچین باقي‌مانده در عراق، بنايی بسيار شاخص به شمار می‌آمد و از اهمیت فراوانی در میان بناهای آرامگاهی جهان اسلام برخوردار بود.
افزون بر اين، این زیارتگاه به عنوان یک بنای یادمانی کهن شیعی و از منظر ارتباط آن با آستان امامین عسکریّین (ع) و مقام حضرت صاحب‌الزمان (عج) در شهر سامرا نیز حائز اهمیت است. می‌دانیم که بانی نخستین زیارتگاه دور یعنی مسلم بن قریش، به ساخت يا تكميل ساختمان آستان امامين عسكريّین اهتمام داشته و در کنار این آستان مقدس مقبره‌ای برای خود ساخته بود که پس از قتل وی در حلب، جنازه‌اش را به سامرا منتقل كردند و در مقبره اختصاصی وی به خاك سپردند. 12
از سوی دیگر باید توجه داشت که ساختمان آستان سامرا در اوایل سده 13ق بازسازی و در چند مرحله توسعه یافته و احتمالاً گنبدهای این آستان تا پیش از توسعه‌های چند قرن اخیر به شکل اورچین بوده است. چنانکه گنبد مقام صاحب‌الزمان (عج)، در برخی از نگاره‌های هنری متعلق به پیش از سده 12ق از جمله طومار نیبور، به همین شکل نمایش داده شده است و به نظر می‌رسد که پس از بازسازی و توسعه بنای آن به دست حاکمان دنبلی بعد از سال 1200ق، از حالت اورچین به وضعیت جدید آن تغییر شکل داده است.
با توجه به این نکته، آیا می‌توان گفت که زیارتگاه محمد عابد در «دورِ تکریت»، نمونه‌ای مشابه یا نزدیک به ساختمان یا گنبد نخستین سرداب غیبت و حتی بارگاه امامین عسکریّین ـ تا پیش از توسعه بنای آنها ـ بوده است (چنانکه مقایسه تصاویر بنای زیارتگاه دور با نقاشی سرداب غیبت در طومار نیبور، می‌تواند تا حدودی نشان‌دهنده چنین شباهتی باشد)؟ در صورت پاسخ مثبت به این سؤال و پذیرش این نظریه، می‌توان به جایگاه ویژه و منحصر به‌فرد زیارتگاه دور در میان بناهای یادمانی شیعی پی برد.
به‌هر حال، بسی جای تأسف دارد که ساختمان زیارتگاه امام محمد دور، در تاریخ دوم آبان 1393 به دست تروریست‌های تحت فرمان دولت خلافت اسلامی، با بمب‌گذاری در داخل آن به طور کامل ويران گردید و تمدن اسلامی، یکی از ارزشمندترین بناهای يادبودی و آرامگاهی کهن خود را از دست داد. بی‌تردید تخریب و نابودی این زیارتگاه، فاجعه جبران‌ناپذیری در حق میراث اسلامی به شمار می‌آید و طبيعتاً هر گونه بازسازی آن، ارزش و اصالت اولیه این بنا را به آن باز نخواهد گردانید؛ اگرچه توصیه می‌شود که حتی‌الامکان، به گونه‌ای کاملاً مشابه و نزدیک به شکل ساختمان قبلی آن بازسازی شود.

نگاره سرداب غیبت امام زمان (عج) در طومار نیبور
نگاره سرداب غیبت امام زمان (عج) در طومار نیبور



* این مقاله با عنوان «یادی که داعش برد: نگاهی به زیارتگاه امام محمد دور در شمال سامرا» در شماره دوم مجله «بهاریه» (نشریه سالیانه مؤسسه میراث اسلامی) منتشر شده است.


۱. شرح مفصلی از معماری بنا و جزئیات آن را در اينجا ببينيد: العانی، علاءالدین احمد، المشاهد ذات القباب المخروطة فی العراق، بغداد، ۱۹۸۲، ص۵۱-۵۲.
۲. منطقه «جزیره» نام سرزمین وسیعی در شمال شام و بین‌النهرین بوده که امروزه شامل مناطقي از خاک شمال عراق و شمال شرقی سوریه و جنوب ترکیه است.
۳. خطيرالملك ابومنصور محمد بن حسین میبدی، وزیر برکیارق سلجوقی پس از عبدالجلیل دهستانی بوده است. درباره وی بنگرید: خواند میر، دستور الوزارء، ص۲۰۷.
۴. برای آگاهی بیشتر از متن کتیبه‌ها و تحلیل محتوای آنها، بنگرید: العاني، ص۴۶-۴۷.
۵. بنگرید: العاني، ص۴۵ (به نقل از تاریخ الدور تألیف یونس السامرائی).
۶. برای آگاهی از زندگی‌نامه وی بنگرید: خطيب بغدادی، تاريخ بغداد، ج۴، ص۲۸۱-۲۸۲.
۷. العاني، ص۴۵.
۸. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۸۱.
۹. ياقوت حموی، همانجا؛ خطيب بغدادی، همانجا. خطیب بغدادی از دور سامرا به نام «دور عربان» یاد کرده است.
۱۰. ياقوت حموی، همانجا.
۱۱. درباره تشیّع وی بنگرید: شمس‌الدین ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۱۸، ص۴۸۲؛ عبدالجلیل رازی قزوینی، نقض، ص۲۳۸.
۱۲. بنگرید: محمد راغب الطبّاخ الحلبی، اعلام النبلاء بتاریخ حلب الشهباء، ج۱، ص۳۱۵.
 
گنجینه

...
ارسال نظر
نام
ایمیل
متن
ارسال
تازه ها
پربازدید
مقالات مربرط
روضاتی نامه| محمد حسین تسبیحی (رها)
مقدمه بحر المعارف
اتقان و پختگى در نگارش
اساسنامه موسسه کتابشناسی شیعه
کتابیات 1 | محسن صادقی
حدیث نصر
درنگی برکرامتی از « میرزاطاهرتنکابنی» | علی حسن بگی
معرفی کتاب :زندگانی آیة الله چهارسوقی
شناخت نامه آیت الله حاج شیخ محمد حسین احمدی گلپایگانی|علی حسن بگی
معرفی "احوال و آثار بهاء الدین عاملی معروف به شیخ بهایی"
مروری اجمالی بر تطور فقه فتوایی
سیّد جعفر کشفی دارابی بروجردی (1189-1267ق) : سید حجّت کشفی
اشتباه تنقيح المقال درباره مدفن فخرالمحققين
ميرزا محمد تقى شيرازى قدس‏ سره (م 1338)
ذکر شریف "یا فاطمه" سلام الله علیها
آيه‏ اللّه‏ ميرزا محمد حسين نائينى قدس ‏سره (م 1355)
ناراحتى حضرت زهرا عليهاالسلام
ابعاد شخصيت شيخ انصارى
یادنامه مرحوم حضرت آیت الله محمد واعظ زاده خراسانی
انتشار شماره 11- 12 کتاب شیعه
شماره ششم کتاب شیعه منتشر شد .
حكيم جهانگيرخان قشقايى قدس ‏سره (م 1328)
سید صدرالدین صدر
شيخ محمد فاضل شربيانى قدس‏ سره (م 1322)
الصحف المطهره منتشر شد
رضا مختاری
دسترسی به متن کتابهای نرم افزار مکتبه اهل بیت علیهم السلام
عبد الحسین طالعی
جرعه ای از دریا جلد اول| مقالات آیت الله شبیری زنجانی
قربان مخدومی
ترجمه های صحیفۀ سجادیه به زبانهای غیر فارسی / سید امیر حسین اصغری
اجازه سید حسین موسوی خوانساری به میرزای قمی و تذکر یک اشتباه | محسن صادقی
همایش بزرگداشت علامه سید هبة الدین شهرستانی در دانشگاه کوفه + تکمیلی
نامۀ آية‏اللّه‏ العظمى مرعشى نجفى به استاد سعيد نفيسى / عبد الحسین طالعی
علی اکبر زمانی نژاد
یادداشتی به قلم آیت الله خویی درباره تشرف شیخ محمد شوشتری کوفی
آیت الله سید محمد نبوی عالم سرشناس دزفول دعوت حق را لبیک گفت
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی 31 / از ابوالفضل حافظیان بابلی
احسان الله شكراللهی طالقانی
ابوالفضل حافظیان
بازدید مقام معظم رهبری از غرفه موسسه کتاب شناسی شیعه در نمایشگاه مشکات
مشروع ‏الموسوعة الكبيرة حول‏ التراث المكتوب للشيعة أوالوسيلة إلى تصانيف الشيعة
نامه هایی از و به مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی / به مناسب سالروز درگذشت دکتر شهیدی
سندی منتشر نشده از آیت الله خویی در دفاع ازانقلاب اسلامی مربوط به 48 سال پیش
گزارشی از عملکرد 6 ماهه موسسه کتاب شناسی شیعه
تحقیق و انتشار نهج‌البلاغه از روی کُهَن‌ترین نسخه‌های موجود
به مناسبت در گذشت دکتر محمود فاضل
سندی نو یافته به خط مبارک شهید ثانی (ره) درباره خاندان شهید اول و علمای جبل عامل
بزرگترین کتاب‌شناس قرن اخیر +تصاویر
نمایش فایل های ویدئویی
ابتدای سایت | Back to top