کد مطلب: 4987
تاریخ درج مطلب: یکشنبه ۲۹ مرداد ۱۳۹۶
تأثير ابن‌سينا برجنبش‌هاي علمي و عقلي هند سيد اطهر عباس رضوي - بخش دوم - ترجمه سيد مهدي حسيني اسفيدواجاني
در این بخش به بررسی نظریات اساتيد علم کلام که متاثر از ابن سینا هستند پرداخته شده است .

با ورود حکيم فتح‌الله شيرازي به دربار اکبرشاه در سال 990ق/ 1582م، بُعد جديدي به جنبش فکري او افزود. ملا عبدالقادر بدائوني که از منتقدان سرسخت اطرافيان محبوب اکبر بود، درباره او مي‌گويد: «از سادات شيراز بود. اعلم العلماي زمان است. مدتها مقتداي حکام و اکابر فارس بود. جميع علوم عقلي از حکمت و هيئت و هندسه و نجوم و رمل و حساب و طلسمات و نيرنجات و جرّ اثقال نيکو مي‌دانست و در اين فن آنقدر حالت داشت که اگر پادشاه متوجه مي‌شدند، رصد مي‌توانست بست و در علوم عربيت و حديث و تفسير و کلام نيز نسبت او مساوي است و تصانيف خوب دارد؛ اما نه در برابر مولانا ميرزاجان شيرازي که در ماوراءالنهر مدرس متفرد متورع يگانه روزگار بود.»
اگرچه منابع ادبي تنها درباره تغييراتي که او در ضرابخانه اکبر، تنظيم تقويم شمسي «الهي»22 و برخي اصلاحات در درآمدها پيشنهاد داده بود سخن گفته‌اند، ولي نفوذ او را مي‌توان در اختراع بسياري از تجهيزات مکانيکي از جمله اصلاح و تغيير اسلحه و نظام جديد آبياري مشاهده کرد. اکبر پس از مرگ حکيم فتح‌الله شيرازي در سال 997ق/1589م در سرينگر (کشمير) با اين عبارات نسبت به وي تجليل به عمل آورد: «اگر او به دست اهل فرنگ (فرانک‌ها) افتاده بود و آنها در قبال بازگرداندنش تمام خزانه مرا طلب مي‌کردند، با کمال مسرت چنين معامله پرمنفعتي را انجام مي‌دادم و اين گوهر ارزشمند را به بهاي ارزان مي‌خريدم.»
تمام منابع عصر شاه فتح‌الله و منابع پس از آن، نشان مي‌دهند که او مريد واقعي مکتب ابن‌سينا بود و علاوه بر آن، هم در حکمت اشراق و هم در عرفان ابن‌عربي تبحر داشت. اظهار نظر بدائوني که مي‌گويد «شاگردي رشيد هم از دامن او برنخاست»، مقرون به صحت نيست. اگرچه هيچ يک از شاگردان فتح‌الله شيرازي چه در معقول و چه در تحقيقات علمي همتراز او نبودند، مع ذلک سنت آميختن کلام با انديشه‌هاي ابن‌سينا تا عصر حاضر پا بر جاست و اين ارتباط و اتصال به دست عبدالسلام لاهوري (وفات 1037ق /1627 يا 1628م) شاگرد فتح‌الله شيرازي انجام گرفته است و در «درس نظامي»23 به کمال خود رسيده است. از لحاظ فکري نياکان «درس نظامي» به شرح زير مي‌باشد:
ـ مير فتح‌الله شيرازي24
ـ عبدالسلام ديوه‌اي25
ـ ملا دانيال چوراسي
ـ ملا قطب‌الدين سهالوي26
ـ ملا نظام‌الدين بنيانگذار «درس نظامي» (و: 1161ق/1748م).
ساير جريان‌هاي عقلي و جريان‌هاي مخالف آن نيز در دوران مغولهاي هند پديدار گشتند و مطالعه ‌انديشه‌هاي ابن‌سينا را برانگيختند.
معروف‌ترين اساتيد علم کلام؛ قاضي محمد اسلم هروي (و: 1061ق /1650 يا 1650م) و فرزند با استعدادش ميرمحمد زاهد (و: 1111ق /1699 يا 1700م) بودند.27 اين دو اساسا جزو اساتيد علم کلام شمرده مي‌شدند، ولي در حکمت مشّاء و اشراق نيز تبحر داشتند.
ملا عبدالحکيم (و: 1067ق /1656م) فيلسوف و متکلم دربار شاه‌جهان (1037 ـ 1068ق /1628ـ 1657م) بود که کتاب «دره الثامنه»28 را براي تبري و توجيه نظرات غزالي و ابن‌سينا نوشت.
اما درخشان‌ترين دانشمند و استاد معقول دوره شاه‌جهان، ملا محمود فاروقي جونپوري (و: 1062ق /1652م) بود. استاد او شيخ محمد افضل جونپوري نيز در معقول و منقول تبحر داشت.
کتاب «شمس البازغه» ملا محمود شرح «شفا»ي ابن‌سينا نيست، بلکه در تفسير مفاهيمي از قبيل متناهي و نامتناهي، مکان، حرکت و مابقي امور طابق النعل بالنعل از «شفا» تبعيت مي‌کند. علاوه بر آن، اين کتاب به تفصيل در باب جهان و آفرينش بحث مي‌کند. ملا محمود با شيخ عبدالرشيد (و: 1083ق /1672 يا 1673م) صوفي قادري که آثار ابن‌عربي را به‌خوبي مي‌شناخت نيز روابط بسيار دوستانه‌اي داشت. هم ملا محمود و هم شيخ عبدالرشيد به‌ندرت شبها مي‌خوابيدند. شيخ به دعا مي‌پرداخت و ملا به ستارگان چشم مي‌دوخت و سعي مي‌کرد تا مشکلات اختر شناسي را حل نمايد. او نيز همچون ابن‌سينا رصدخانه‌اي نداشت. شاه‌جهان مايل بود که براي او رصدخانه‌اي بسازد، ولي اين خواسته به دليل مخالفت وزير اعظم تحقق نيافت. 29
ادامه دارد
پي‌نوشت‌ها:
22ـ يکي از دستاوردهاي فتح‌الله شيرازي تدوين نوعي تقويم شمسي است که مبتني بر زيج الغ‌بيک بود و با حرکت سيارات و تحولات نجومي دوره وي روزآمد شده بود. بر اساس اين تقويم طول سال به مدت 365 روز، 5 ساعت، 49 دقيقه و 15 ثانيه محاسبه شده بود. تعداد روزها در يک ماه نيز از 29 تا 32 بود. اسامي ماهها بر اساس تقويم يزدگردي بود ولي نام «الهي» نيز به آن اضافه مي‌شد. هفته وجود نداشت و هر يک از روزهاي ماه به نامي ناميده مي‌شد. (مترجم)
23ـ مولانا حکيم سيد عبدالحي لکهنوي نظام درسي هند را از قرن هفتم‌ق در هند به چهار دوره تقسيم مي‌کند: دوره اول از قرن هفتم تا پايان قرن دهم‌ق است. در اين دوره کساني که در هند بر تخت نشسته بودند، از غزنه و غور بودند و فقه و اصول در اين مناطق از اولويت بالايي برخوردار بود.
دوره دوم متأثر از کتابهاي «مطالع» و «مواقف» قاضي عضد و «مفتاح‌العلوم» سکاکي بود و در پايان اين دوره شيخ عبدالحق محدث دهلوي علم حديث را توسعه داد و پس از وي پسرش شيخ نورالحق نيز تلاش کرد تا اين رشته را گسترش دهد؛ ولي تلاش او به ‌اندازه پدرش با موفقيت همراه نبود.
دوره سوم متأثر از حضور ميرفتح‌الله شيرازي در هند و ظهور شاه ولي‌الله و فرزندانش بود. شاه صاحب نيز مطالعات جديدي را وارد مواد درسي نمود. اين دوره تحت‌الشعاع روابط ايران و هند در زمان همايون و اکبر قرار داشت. حوزه علمي در اين دوره از دهلي به لکهنو منتقل شده بود.
دوره چهارم که از قرن دوازدهم‌ق ‌آغاز مي‌گردد، دوره‌اي است که بنيانگذارش ملا نظام‌الدين محمد سهالوي (1677ـ 1748م) است که «درس نظامي» را نيز همو بنياد نهاد. هدف وي اين بود که طلاب، علوم ديني را از آغاز تا به سطوح عالي مطالعه نمايد؛ به همين علت مواد آن شامل صرف و نحو و فقه حنفي و اصول و منطق و بلاغت و حساب و هندسه و حکمت و کلام و تفسير قرآن و حديث و غيره بود. در قرن سيزدهم‌ق که در اين دوره قرار دارد، سه حوزه درسي عمده در دهلي، لکهنو و خيرآباد وجود داشت. مواد درسي اين حوزه‌ها تقريبا يکي بود؛ ولي نگاه آنها به امور متفاوت بود. در دهلي بيشتر به حديث و تفسير (غالبا مشکاه المصابيح و تفاسير جلالين و بيضاوي) و در لکهنو بيشتر به فقه و اصول توجه مي‌شد، در حالي که محور تحصيلات در خيرآباد منطق و حکمت بود. ويژگي عمده درس نظامي اين بود که به بينش و توان مطالعه شخصي افراد اهميت مي‌داد و طلاب در هيچ رشته‌اي تخصص به دست نمي‌آوردند و اين بر عهده تلاش مستقل هر فرد گذاشته شده بود و هر کس مي‌توانست در هر رشته‌اي که دوست داشت، مطالعات خود را افزايش دهد و تخصص به دست آورد. (مترجم)
24ـ مير غلامعلي آزاد بلگرامي. مآثر الکرام. (لاهور: 1971)، ص226.
25ـ همان، ص225.
26ـ همان، صص198ـ199.
27ـ مآثر الکرام، صص. 195ـ198.
28ـ نسخه خطي کتابخانه رضا رامپور.
29ـ مآثر الکرام. صص. 189ـ191.

اطلاعات


ارسال نظر
نام
ایمیل
متن
ارسال
تازه ها
پربازدید
مقالات مربرط
مروری اجمالی بر تطور فقه فتوایی
سیّد جعفر کشفی دارابی بروجردی (1189-1267ق) : سید حجّت کشفی
اشتباه تنقيح المقال درباره مدفن فخرالمحققين
ميرزا محمد تقى شيرازى قدس‏ سره (م 1338)
ذکر شریف "یا فاطمه" سلام الله علیها
آيه‏ اللّه‏ ميرزا محمد حسين نائينى قدس ‏سره (م 1355)
ناراحتى حضرت زهرا عليهاالسلام
ابعاد شخصيت شيخ انصارى
یادنامه مرحوم حضرت آیت الله محمد واعظ زاده خراسانی
انتشار شماره 11- 12 کتاب شیعه
شماره ششم کتاب شیعه منتشر شد .
حكيم جهانگيرخان قشقايى قدس ‏سره (م 1328)
سید صدرالدین صدر
شيخ محمد فاضل شربيانى قدس‏ سره (م 1322)
الصحف المطهره منتشر شد
سرگذشت ميرزا صادق آقا به قلم واعظ خيابانى
‌فضل بن شاذان در «‌الكافی»
ماجراى ملاقات با محمدرضا شاه
آیین گرامیداشت حجت الاسلام علی صدرایی خویی
انتشار کشف البراهین؛ جدیدترین اثر کلامی ابن ابی جمهور
شاگردان میر فندرسکی
ملاّى سى سال قبل، به درد امروز نمى‏ خورد
تأسیس الشیعة الکرام لفنون الإسلام
نگاهی به فعالیت های پژوهشی موسسه کتابشناسی شیعه
يكي از عجايب عصر!
رضا مختاری
دسترسی به متن کتابهای نرم افزار مکتبه اهل بیت علیهم السلام
عبد الحسین طالعی
جرعه ای از دریا جلد اول| مقالات آیت الله شبیری زنجانی
قربان مخدومی
ترجمه های صحیفۀ سجادیه به زبانهای غیر فارسی / سید امیر حسین اصغری
همایش بزرگداشت علامه سید هبة الدین شهرستانی در دانشگاه کوفه + تکمیلی
اجازه سید حسین موسوی خوانساری به میرزای قمی و تذکر یک اشتباه | محسن صادقی
نامۀ آية‏اللّه‏ العظمى مرعشى نجفى به استاد سعيد نفيسى / عبد الحسین طالعی
علی اکبر زمانی نژاد
یادداشتی به قلم آیت الله خویی درباره تشرف شیخ محمد شوشتری کوفی
آیت الله سید محمد نبوی عالم سرشناس دزفول دعوت حق را لبیک گفت
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی 31 / از ابوالفضل حافظیان بابلی
احسان الله شكراللهی طالقانی
ابوالفضل حافظیان
بازدید مقام معظم رهبری از غرفه موسسه کتاب شناسی شیعه در نمایشگاه مشکات
مشروع ‏الموسوعة الكبيرة حول‏ التراث المكتوب للشيعة أوالوسيلة إلى تصانيف الشيعة
نامه هایی از و به مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی / به مناسب سالروز درگذشت دکتر شهیدی
سندی منتشر نشده از آیت الله خویی در دفاع ازانقلاب اسلامی مربوط به 48 سال پیش
گزارشی از عملکرد 6 ماهه موسسه کتاب شناسی شیعه
تحقیق و انتشار نهج‌البلاغه از روی کُهَن‌ترین نسخه‌های موجود
به مناسبت در گذشت دکتر محمود فاضل
سندی نو یافته به خط مبارک شهید ثانی (ره) درباره خاندان شهید اول و علمای جبل عامل
بزرگترین کتاب‌شناس قرن اخیر +تصاویر
نمایش فایل های ویدئویی
ابتدای سایت | Back to top