کد مطلب: 4946
تاریخ درج مطلب: پنج شنبه ۱ تیر ۱۳۹۶
بیست و هفتم رمضان سالگشت شهادت سید حسن مدرس
مقدمه کتاب "سرگذشت، افکار و آثار آیت الله شهید سید حسن مدرس "

 

مقدمه مؤسسه

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدللّه ربّ العالمين،

والصلاة والسلام على سيِّدنا ونبيّنا أفضل الخلائق أجمعين

وعلى وصيّه عليّ أميرالمؤمنين و على الأئمة المعصومين من آله

الطيِّبينَ الطاهرين ولاسيّما الإمام المهديّ الذي يملأ الأرض قسطاً وعدلاً.

 

يكى از طرحهاى گسترده و دراز دامن مؤسسۀ كتاب‏شناسى شيعه، طرح «بزرگان شيعه» به فارسى و «أعلام الشيعة» به عربى است. در اين طرح، از ميان دانشوران بزرگ تاريخ شيعه كه در حفظ و پاسدارى از حريم تشيع و گسترش آن به گونه‏هاى مختلف نقش اساسى و بارزى داشته‏اند، بيش از يكصد تن از برجسته‏ترين و تأثيرگذارترين آنها انتخاب، و سرگذشت، آرا و انديشه‏ها، آثار علمى، فعاليتهاى اجتماعى و ساير امور مربوط به هر كدام در كتابى مبسوط منتشر مى‏شود. از آنجا كه حق اين شخصيتها _ به دليل دامنه‏دار بودن مباحث و كثرت آثار آنان _ در دانشنامه آثار شيعه (تاريخ التراث الشيعي)، طرح ديگر مؤسسۀ كتاب‏شناسى شيعه، ادا نمى‏شود، براى هر كدام يك جلد اختصاص مى‏يابد. اين طرح، هم ارزش مستقل دارد و هم پشتوانه و پرونده علمى دانشنامه آثارشيعه محسوب مى‏شود.

یکی از بزرگانی که به دلیل تأثیرگذاری، خدمات و جایگاه ویژه‌اش در ایران از یک سو؛ و غربت غمبار و مظلومیت بسیار و حبس طولانی و تحمل سختی‌های فراوان از سوی دیگر، از همان آغاز فعالیت این طرح، سرگذشتش مدّنظر بود آیة‌اللـه شهید سیدحسن مدرّس است که به پیشنهاد مؤسسه، فاضل خوش‌قلم و باحوصله، حجة‌الاسلام جناب آقای محمدصادق مزینانی، نگارشِ سرگذشت ایشان را قبول کرد و طی چند سال آن را به سامان آورد. مؤسسه نیز علاوه بر افزودن بیشتر پیوستهای کتاب، در ویرایش و تدقیق و تکمیل آن کوشید به طوری‌که به جرأت می‌توان گفت جامع‌ترین و دقیق‌ترین اثر در سرگذشت مدرّس کتاب حاضر است. هر چند تاکنون کتابها و مقالات بسیاری دربارۀ مدرّس منتشر شده که در همین کتاب معرفی شده‌اند؛ اما اثر حاضر با مراجعه به عمدۀ منابع و بر اساس مطالب و اسناد نو یافته که تعدادی از آنها در هیچ‌یک از کتابهای پیشین نیامده سامان یافته است.علاوه بر این، در منابع دیگر اغلاط فاحش و اشتباهات فراوانی در سرگذشت مدرس دیده می‌شود که در اثر حاضر اصلاح شده است.

باری، از نشانه‌های مظلومیت مدرّس آنکه مردم تا مدّتها نمی‌دانستند او به دست ایادی طاغوت به شهادت رسیده و نیز بسیاری از معاصرانش حتی تاریخ شهادت او را درست ننوشته‌اند.

امیدواریم با این گام کوچک، بخشی از حقوق این مرد بزرگ را _ که سراسر زندگی سیاسی‌اش عبرت‌آموز است _  ادا و در حق‌گویی و حق‌جویی و فداکاری در راه خدا، به او اقتدا کنیم.

بیفزاییم که بسیار بجاست مجموعه آثار علمی مدرس مانند حاشیۀ رسائل و رساله‌های کوتاه وی به شکلی محققّانه تصحیح و ویرایش و با یک شکل و شمایل منتشر شود. همچنین مجموعه آثار سیاسی _ اجتماعی وی _ اعم از چاپ شده و نشده _ از قبیل نامه‌ها، نطق‌ها، بیانیه‌ها و پیامها با استفاده از منابع گوناگون مانند آرشیو اسناد کاخ مرمر، وزارت امور خارجه، سازمان اسناد ملّی، مجلس شورای اسلامی و بایگانی ملّی انگلیس به ترتیب تاریخی تدوین و تصحیح و ویرایش شود و مانند صحیفه امام با شمایلی زیبا نشر یابد. و چه خوب است که مجلس شورای اسلامی یا آستان قدس رضوی یا مجتمع شهید آیة‌اللـه مدرّس کاشمر ، بانی و عهده‌دار این کار بسیار با ارزش و هزینه‌بر شوند.

در اینجا لازم است از همه همراهانی که برای سامان یافتن این اثر با ما همکاری کردند سپاسگزاری کنیم بویژه از مؤلف محترم و فضلای گرامی حضرات آقایان علی‌اکبر ذاکری، سیدابوالحسن علوی، ابوالفضل شکوری، علی‌اکبر صفری، سیدمحمدحسینی، عبدالرحیم حجّتی، قربان مخدومی و همچنین جناب آقای ابوالقاسم آرزومندی که آن را ویراستند و جناب آقای نادر برقی که برای غلط گیری و صفحه‌آرایی آن سنگ تمام گذاشتند.

<دعويهم فيها سبحانك اللهم وتحيّتهم فيها سلام وآخر دعويهم أن الحمدللّه ربِّ العالمين>.

                                    15/ماه رمضان/1435

برابر با 22/4/1393ش

قم مقدّس

مدير مؤسسه كتاب‏شناسى شيعه

رضا مختارى

 

بسم‌اللـه الرحمن الرحیم

 

مقدمه نویسنده

 

آیة‌اللـه شهید سیدحسن طباطبایی، مشهور به مدرس، از عالمان بزرگ و برجسته و بنام سدۀ اخیر است. او در بسیاری از عرصه‌ها الگو و سرآمد عصر خویش بود. مدرس، فقیه بود؛ فقیهی روشن، متعهد و نواندیش. فیلسوف بود؛ فیلسوفی بیدار و بیدارگر. مفسر بود؛ مفسری که پیامهای الهی را با جان و دل نوش کرده بود. مدرس، اقتصاددان بود؛ اقتصاد‌دانی که مسائل اقتصادی اسلام را از منابع آن به‌خوبی ارائه می‌کرد. سیاستمداری توانا و تیز هوش بود. تاریخ‌دان و تاریخ‌شناسی متعهد بود که تاریخ را گذرگاه اصلاح امت اسلامی می‌دانست. او مصلح بود؛ مصلحی که از اسلام راستین مایه می‌گرفت و اعتلای اسلام و عزت امت اسلامی، مدار کار و تلاشش بود.

 

شهید مدرس در نزد عالمان و حوزه‌های علمیه وجاهت، اعتبار و شهرت خاصی داشت. شهرت و اعتبار او دو جهت داشت:

 

۱. مدرس با اینکه مرد میدان مبارزه با استبداد و استعمار بود و یک‌تنه در برابر استبداد رضاخانی ایستاد، ولی هیچ‌گاه رسالت حوزوی خویش را به‌عنوان یک روحانی و فقیه در برابر حوزویان فراموش نکرد. او دلسوزانه و پی‌گیرانه به تدریس و تربیت طلاب می‌پرداخت، تا جایی‌که به‌عنوان یکی از استادان بر جسته حوزه اصفهان و تهران از او یاد می‌شد. او با چیره‌دستی خود در تدریس، دهها شاگرد عالم و مبارز و روشن‌اندیش پرورش داد.

 

مدرس در عرصه‌های فقه، سیاست، اقتصاد و... دارای اندیشه‌هایی بدیع و نو بود که با اندیشه‌های پیش از خود تفاوت جدی داشت و می‌توانست آغازی باشد برای حرکتهای جدید در عرصه دانش و جهاد اسلامی و بابی گسترده برای رسیدن به آفاقی نو.

 

۲. مدرس از بلند‌پایه‌ترین فقهایی بود که در نظام مشروطه شرکتی فعال و اثر‌گذار داشت؛ به‌گونه‌ای‌که از زمان ورود رسمی او به عرصه سیاست (۱۳۲۸ ق) یکی از شخصیتهای طراز اول در تحولات سیاسی شناخته می‌شود.

 

دیدگاهها و مواضع آن بزرگوار، علی‌رغم اهمیت فراوان آن، کمتر مورد بحث و تأمل قرار گرفته است. دو عامل در این کار مؤثر بوده است:

 

یک: ناکامی عملی مشروطه و تبدیل آن به نظام استبدادی و یأس و سرخوردگی شدید عالمان و مراجع، از علل کم توجهی و غفلت از شهید مدرس و امثال او شده است؛ غفلتی که دامن خواص را نیز فرا گرفته است. 

 

دو: شهید مدرس فرصت پیدا نکرد که کتابی مدون یا رساله مستقلی در حوزه اندیشه‌ها و مواضع خود بنویسد و اندیشه‌هایش در لا‌به‌لای اعلامیه‌ها و سخنرانیهایی که از او به‌یادگار مانده، پراکنده است. البته وی آثار گران‌سنگی در فقه و اصول و
 حتی سیاست (کتاب زرد) نگاشته که هنوز در دسترس عموم بلکه خواص هم
قرار نگرفته است.

 

ضرورت و اهمیت این پژوهش

 

هرچند به برکت انقلاب اسلامی، گامهای بلندی در بزرگداشت و شناساندن این شخصیت کم‌مانند برداشته شده و دهها مقاله، کتاب و همایش برای شناخت و نشر اندیشه‌های او نگاشته و برگزار شده است و با این‌که امام خمینی ما را به شناخت و شناساندن و بهره‌گیری از راه و روش و اندیشه‌های او سفارش کرده، اما هنوز زوایای فکری و عمق حرکت و مواضع او برای مسلمانان به‌ویژه نسل جوان و حتی بسیاری از خواص شناخته نشده است.

 

ما در این کتاب تلاش کرده‌ایم که با اسناد و شواهد معتبر، به شناخت عملکرد، اندیشه‌ها و رویارویی آن بزرگوار با استعمار، استبداد و عوامل آنها بپردازیم.

 

امروز مطالعه و دقت در زندگی، مواضع و اندیشه‌های مدرس از چند جهت دارای اهمیت است:

 

الف) از زاویه تاریخی، از دو جهت: یکی برای شناخت تاریخ تحولات سیاسی صد سال اخیر ایران و دیگری برای فهم تاریخ تحولات فکری سده اخیر تشیع، تا آنجا که بدون آشنایی با مکتب مدرس شناخت ما از این مقطع تاریخی کامل نخواهد بود.

 

ب) از بُعد اندیشه و تحولات امروز ایران، به‌ویژه از منظر نحوه حضور دین در سیاست و یا نسبت دین و سیاست، با توجه به تجربه سی و چند ساله ایران نیز اندیشه‌ها و مواضع شهید مدرس دارای اهمیت است و غفلت از آن سبب می‌شود که شاهد نوعی ارتجاع و بازگشت به اندیشه‌ای باشیم که مدرس و خلف صالح او امام خمینی در نقد آن کوشیده‌اند.

 

ج) از سوی دیگر، جریانی تاریخ مشروطه را رقم زد که در برابر شهید مدرس قرار داشت و روشن است که این امر بدون تحریف و یا کتمان واقعیت نبود. بر این اساس مدرس‌شناسی نیز همانند بازشناسی تاریخ مشروطه دارای اهمیت است.

 

د) افزون بر همه اینها، امروزه برخی از دشمنان و یا کسانی‌که به غرب تعلق خاطر دارند، تلاش می‌کنند که ذهنیات و مدعیات خود را از قول عالمان بنامی چون مدرس و امثال او مطرح کنند. با شناساندن درست مدرس، جلو این تحریفات گرفته می‌شود.

 

ما به سهم خویش خوشه‌ای از خرمن وجود دریاوش و پرتوی از انوار او را برگرفته و در این کتاب نمایانده‌ایم. باور ما این است که اگر سر فصلهایی که مدرس، در سیاست، تاریخ، فقه، اقتصاد و  طرحهایی که در اصلاح حوزه‌های علوم دینی داده است، فهم و اجرا گردد و عالمان متعهد و روشن‌اندیش حوزه، کارهای ناتمام او را تمام و کامل کنند، طلیعه تمدن اسلامی پدید خواهد آمد.

 

باید اعتراف کرد که بیشتر اهل فکر و اندیشه و عمل سیاسی ما با ماکیاول، توماس هابز، جان لاک، ژان ژاک روسو، مارکس، لوی اشترواس، ریمون آرون و... که هریک در عرصه اندیشه نیز دستاورد‌هایی داشته‌اند، آشناترند، تا با اندیشه و عمل سیاسی فرهنگ و تمدن اسلامی  و سرمایه‌های گران‌قدر این مرز و بوم.

 

بر این اساس ضرورت دارد که مدرس‌شناسی، همانند خمینی‌شناسی در دستور کار نخبگان و فرهیختگان قرار گیرد. به امید آن روز که با این سرمایه‌های گران‌قدر بیشتر آشنا شویم و ایران اسلامی بلکه جوامع بشری را از دستاورد‌های این شجره طیبه بهره‌مند سازیم.

 

کاربرد این پژوهش

 

تا حدودی به کاربرد آن نیز اشاره کردیم، ولی برای روشن‌تر شدن این مقوله یادآور می‌شویم که همانندیهای بسیاری میان رویدادها، رجال و جریانهای مشروطه و جریانهای پس از انقلاب اسلامی وجود دارد، تا جایی‌که می‌توان گفت بسیاری از جریانهای موجود ادامه همان جریانهای روزگار مشروطه‌اند. البته این همخوانی و هماهنگی، تصادف نیست. جریانهای غیر دینی و یا ضد دینی شاید در شیوه‌های رویارویی با دین و جریان دینی دگرگون شده باشند، اما در هدفها و بنیانهای فکری، به‌هیچ‌روی در این جبهه دگرگونی روی نداده است. بنابراین اگر تاریخ مشروطه و رجال آن هنوز هم برای ما خواندنی، درس‌آموز و عبرت‌انگیز است، به این دلیل است که مسأله و یا مسائل مشترکی ما را به هم پیوند می‌زند. با خواندن تاریخ و رجال مشروطه و تحلیل آن، در واقع با رویداد‌های سیاسی و اجتماعی، گرهها و مشکلات فکری و عملی خود بیشتر آشنا می‌شویم. با این نگرش کندوکاو در نهضت و نظام مشروطه به‌ویژه جریانهای فکری و رجال مطرح در آن روزگار صرفاً برای دیروز نیست، بلکه امروز و فردایی نیز هست و پرداختن به این موضوع می‌تواند حوزه‌های علمیه، کارگزاران نظام و همه حقیقت‌پژ‌وهان نسل نو را پس از انقلاب اسلامی یاری رساند.

 

امروز حوزه و نظام و مردم ما برای پیمودن راههای پر فراز و نشیب و زدودن موانع  راه، نیاز شدیدی به گذشته پر تجربه دارد. گذشتگان و بزرگان ما در گذشته گاه بر فراز و گاه بر فرود بوده‌اند. امروز اگر آهنگ آن داریم که همواره بر فراز باشیم، باید افزون بر عوامل فراز و فرود، زندگی و مواضع و اندیشه‌های بزرگان خود را بشناسیم وبا شناخت عمیق آن بتوانیم نقشه راه آینده را ترسیم کنیم و آن را دستور العمل زندگی خود قرار دهیم.

 

منابع و مآخذ مورد استفاده

 

منابع و مآخذ مورد استفاده در این پژوهش به دوازده گروه تقسیم می‌شوند: 

 

۱. آثار قلمی مدرس، کتابها، مذاکرات رسمی  مجلس شورای ملی، سخنرانیهای ایشان در انجمن ایالتی و ولایتی اصفهان، گفتگوها و مصاحبه‌ها.

 

۲. اسناد کاربردی اساسی در پژوهشهای تاریخ معاصر دارند. از این رو در این تحقیق از تلگرافها، نامه‌های شخصی و عمومی، صورت‌جلسات و گزارشهای مأموران دولتی که به مقامات بالاتر از خود گزارش داده‌اند، اسناد شهربانی کل کشور، وزارت جنگ، وزارت داخله و... استفاده کرده‌ام. روشن است که با توجه به حجم زیاد اسناد نمی‌توان انتظار داشت که همه آنها در این پژوهش منعکس شود.

 

۳. مقاله‌هایی که در  روزنامه‌‌ها و مجله‌ها، اعم از مطبوعات موافق و مخالف، از قدیم و جدید تا امروز نوشته شده‌اند. البته حجم این مقاله‌ها به‌ویژه پس از انقلاب اسلامی بسیار زیاد است. از این رو در مقاله‌شناسی مدرس فقط به فهرست اهمّ مقاله‌ها، بسنده کرده‌ایم.

 

۴. نوشته‌های مستقلی که درباره مدرس به‌صورت کتاب تدوین شده و به چاپ رسیده‌اند. شمار این نوشته‌ها نیز بیش از شصت عنوان است که بیشتر آنها پس از انقلاب اسلامی نگاشته شده‌اند. این آثار هرچند حجم قابل توجهی را  تشکیل می‌دهند و به همین نسبت شناخت مدرس را نسبت به دیگر رجال مشروطه آسان‌تر می‌سازند، اما بسیاری از آنها دارای نقاط ضعف اساسی است که به هنگام طرح مباحث در پاورقی بدان اشاره خواهیم کرد.

 

۵. نوشته‌های غیر مستقل، افزون بر کتابهای یادشده در این اثر، از آثار و نوشته‌های
تاریخی استفاده شده است که به‌عنوان منابع و مآخذ  اصلی در تاریخ معاصر
شمرده می‌شوند.

 

 ۶. خاطرات افراد و اشخاصی که در حوادث گوناگون حضور داشته‌اند، باز گو کننده بسیاری از ابهامات تاریخی است. در اینجا نیز از خاطرات رجال و دست‌اندرکاران  قاجار و پهلوی و نیز از خاطرات یاران و همراهان مدرس و نیز از خاطرات روحانیون و سایر قشرهای مردم استفاده کرده‌ایم.

 

۷. از قضاوتهای پراکنده‌ای که افرادی در مجامع رسمی اداری، سخنرانیها،
 نامه‌ها، سمینارها و گفتگوهای خصوصی نیز درباره مدرس داشته‌اند، استفاده شده است.

 

۸. اشعار شاعران هم‌روزگار با مدرس و همچنین شاعران پس از او چه موافقان و چه مخالفان.

 

۹. تألیفات رسمی و دولتی  ستم‌شاهی (رضا خان و پسرش). البته در بسیاری از این آثار که سخن از مدرس به میان آمده، مطالبی یک‌سویه و تحریف شده آمده است.

 

 ۱۰. کتابهای تراجم. هرچند بیشتر این کتابها به کلیات بسنده کرده‌اند، ولی در برخی از این منابع نکته‌هایی آمده که نقل آنها برای روشن شدن زوایای زندگی مدرس ضرورت دارد.

 

 ۱۱. سفر نامه‌ها و گزارشهای خارجی. این نوشته‌ها از این جهت که به دور از جو اختناق و سانسور نوشته شده‌اند، اهمیت زیادی دارند، اما از سوی دیگر، این نوشته‌ها بیشتر با توجه به نگرش خاص مؤلف و احیاناً حاکم کردن فرهنگ کشور خود بر فرهنگ مردم و کشور ما نوشته شده‌اند که مانع از درک درست اوضاع و احوال کشور و رجال آن از جمله مدرس است. از این رو هنگام استفاده  از این کتابها این نکته باید مد نظر باشد تا دچار اشتباه نشویم.

 

۱۲. نوشته‌های پژوهشی داخلی و خارجی زیادی در سالهای اخیر از مدرس سخن گفته‌اند. تذکری که در بند ۱۱ آوردیم، درباره کتابهای پژوهشی خارجی نیز باید مد نظر باشد.

 

 

 

 

 

مأخذ‌شناسی شهید مدرس

 

مأخذ‌شناسی شهید مدرس سه دسته از منابع یادشده است:

 

۱. کتابهای مستقل، یعنی کتاب‌ها و رساله‌هایی که موضوع اصلی آن مدرس است.

 

۲. کتابهای غیر مستقل یعنی کتاب‌هایی که بخش یا فصل و یا مطالب مهمی در آن به مدرس اختصاص داده شده  و مورد مراجعه بوده است. این کتابها در کتابنامه معرفی
خواهد شد.

 

۳. مقاله‌هایی که درباره مدرّس نگاشته شده‌اند.

 

ترتیب کار در معرفی کتاب‌ها و مقاله‌ها، الفبایی و بر اساس عنوان کتاب و مقاله است. پس از آن نام مؤلف، در صورتی‌که کتاب و مقاله دارای اسم مؤلف باشد، و سپس بقیه مشخصات خواهد آمد.

 

۱. کتاب‌های مستقل

 

نوشته‌های مستقل درباره شهید مدرس بسیار است. برخی از کتاب‌شناسیها، دوازده، برخی پانزده و برخی ۲۴ و برخی دیگر از ۴۸ اثر درباره زندگی و اندیشه‌های شهید مدرس نام برده‌اند، ولی به نظر می‌رسد که شماره آنها از این هم بیشتر باشد. این آثار از جهت کمّی و کیفی متفاوت‌اند و تحلیل و ارزیابی‌شان در این مقال نمی‌گنجد. از این روی بدون معرفی و داوری تنها به نام  آنها به شرح زیر بسنده می‌شود:

 

۱.اصول تشکیلات عدلیه: ر.ك: کتابنامه.

 

۲. اندیشه جاوید: علی ثقفی، انتشارات امیری وهاد، چ ۱، ۱۳۷۳ ش.

 

۳. اندیشه سیاسی  شهید مدرس: رضا عیسی نیا، قم مؤسسه بوستان کتاب،  چ ۱، ۱۳۸۶ش.

 

۴.آراء، اندیشهها و فلسفه سیاسی مدرس: محمد ترکمان، نشر هزاران، چ ۱، ۱۳۷۴ ش.

 

۵. بازیگران عصر طلایی (سیدحسن مدرس): ابراهیم خواجه نوری، ر.ك: کتابنامه.

 

۶. با شهید آیةاللـه مدرس بیشتر آشنا شویم: محمدرضا احمدی‌زاده، کاشمر: امور فرهنگی مجتمع فرهنگی شهید مدرس، چ ۱، ۱۳۸۱.

 

۷. برق غیرت (زندگی شهید مدرس): محبوبه معراجی پور، ر.ك: کتابنامه.

 

۸. پیرمرد و صندلی: سید‌سعید‌هاشمی، مشهد: انتشارات به‌نشر، چ ۱، ۱۳۸۵ ش.

 

۹. تاریخ سیاسی معاصر: کتاب نهم، ویژه‌نامه مدرس. ر.ك: کتابنامه.

 

۱۰. تفکرات سیاسی سیدحسن مدرس: اداره کل فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، ۱۳۷۷ش.

 

۱۱. چگونه پس از انقلاب دیکتاتوری رشد میکند؟ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.

 

۱۲. چند پرده از زندگی رجال معروف ایران: تهران: روزنامه امید، ۱۳۲۴ ش.

 

۱۳. حاضرجوابیهای شهید مدرس: صدیقه  خوش نژادیان، ر.ك: کتابنامه.

 

۱۴. حکایت مرد تنها زندگینامه داستانی آیةاللـه سیدحسن مدرس: ر.ك: کتابنامه.

 

۱۵. حکایتهایی از زبان سرخ روحانی  شهید سیدحسن مدرس: مسعود نوری، ر.ك: کتابنامه.

 

۱۶. داستانهای مدرس: غلامرضا  گلی زواره، قم: انتشارات هجرت، ۱۳۷۶ ش.

 

۱۷. داستانهایی از زندگی مدرس: محمود حکیمی، قم: انتشارات گویا، ۱۳۶۱ ش.

 

۱۸. درسنامه مدرس: آستان قدس رضوی. ر.ك: کتابنامه.

 

۱۹. درسهای مدرس (تهیه مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی)، مؤسسه آموزشی وپژوهشی امام خمینی، چ ۳، ۱۳۸۷ ش.

 

۲۰. دیدگاههای اقتصادی شهید مدرس: قربانعلی دری نجف آبادی، تهران: مؤسسه فرهنگی و هنری ضریح، چ ۱، ۱۳۷۶ ش.

 

۲۱.زندگی و مبارزات شهید مدرس: مسعود حیدری نوری، تهران: پرستو، ۱۳۶۱ ش.

 

۲۲. ستارهای بر خاک: وحید نیک‌خواه، تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، ۱۳۶۸ ش.

 

۲۳. سیدحسن مدرس: عباس رمضانی، تهران: انتشارات ترفند، چ ۱، ۱۳۸۶ ش.

 

۲۴. سیدحسن مدرس: کیومرث پارسای، تهران: نشر دبیر، چ ۱، ۱۳۸۰ ش.

 

۲۵. سیدحسن مدرس: مسعود نوری، بنگاه انتشاراتی پرستو، چ ۱، ۱۳۶۱ ش.

 

۲۶. سیدحسن مدرس: حبیبه جعفریان، تهران: سروش، ۱۳۸۱ ش.

 

۲۷. شهید آیةاللـه سید حسن مدرس در شعرفارسی: مشهد، آستان قدس رضوی (به نشر) چ اوّل، ۱۳۹۰ ش.

 

۲۸. شهید آیةاللـه سیدحسن مدرس: عبد الامیر فولاد‌زاده، تهران: انتشارات اعلمی، بی‌تا.

 

۲۹. شهید مدرس (ماه مجلس): غلامرضا گلی زواره، سازمان تبلیغات اسلامی، چ ۱،  ۱۳۷۵ ش.

 

۳۰. شهید مدرس: کامران پارسی نژاد، تهران: مدرسه، ۱۳۸۲ ش.

 

۳۱. فرازهای تربیتی و آموزشی زندگی شهید مدرس: انجمن اسلامی معلمان ایران، تهران: معلم، ۱۳۶۶ ش.

 

۳۲.  کتابشناسی و مقالهشناسی توصیفی شهید آیةاللـه مدرس: به کوشش ندا عظیمی و زهرا مودب، آستان قدس رضوی، چ ۱، ۱۳۸۹ ش.

 

۳۳. گنجینه خواف: شهید سیدحسن مدرس، ر.ك: کتابنامه.

 

۳۴. گستره تاریخ، گفتگوهای مسعود رضوی، تهران: هرمس، ۱۳۸۲ ش.

 

۳۵. گوشهای از مبارزات شهید مدرس: بزرگ عالم‌زاده، مشهد: آستان قدس رضوی، چ ۳، ۱۳۷۸.

 

۳۶. ماه مجلس: حسین فتاحی، تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نو جوانان، چ ۱، ۱۳۸۱ ش.

 

۳۷. مثل مدرس، بررسی جایگاه روحانیت در انتخابات مجلس هفتم. ر.ك: کتابنامه.

 

۳۸. مجموعه مقالات، ویژه نامه شهید مدرس به مناسبت سمینار و نمایشگاه اسناد مدرس. ر.ك: کتابنامه.

 

۳۹. مجموعه مقالات همایش بزرگداشت شهید مدرس: اکبر قربانی، اردستان: دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳۸۵ ش.

 

۴۰. مجموعه مقالات سمینار مدرس: تهران: مؤسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۵ ش.

 

۴۱.  مدرس در آیینه هنر: تهران، ستاد بزرگداشت پنجاهمین سالگرد شهادت، بی‌تا.

 

۴۲. مدرس  قهرمان آزادی یا بازیگر عصر طلایی: حسین مکی. ر.ك: کتابنامه.

 

۴۳. مدرس، تاریخ و سیاست. ر.ك: کتابنامه.

 

۴۴. مدرس: علی مدرسی، ج ۱، بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی  ایران. ر.ك: کتابنامه.

 

۴۵. مدرس: سید صدر الدین طاهری، ج ۲. ر.ك: کتابنامه.

 

۴۶. مدرس به روایت اسناد(زنده تاریخ). ر.ك: کتابنامه.

 

۴۷. مدرس در پنج دوره تقنینیه مجلس شورای ملی (دوره پنچم و ششم). ر.ك: کتابنامه.

 

۴۸. مدرس در پنج دوره تقنینیه مجلس شورای ملی(از دوره دوم تا چهارم مجلس).
ر.ك: کتابنامه.

 

۴۹. مدرس در تاریخ و تصویر. ر.ك: کتابنامه.

 

۵۰. مدرس ستاره درخشان تاریخ معاصر، ر.ك: کتابنامه.

 

۵۱. مدرس سی سال شهادت؛ ر.ك: کتابنامه.

 

۵۲. مدرس قهرمان آزادی،ر.ك: کتابنامه.

 

۵۳. مدرس مجاهدی شکستناپذیر. ر.ك: کتابنامه.

 

۵۴. مدرس نماینده دیروز الگوی امروز (چکیده مقالات همایش ملی شهید مدرّس، در دانشگاه آزاد اسلامی واحد کاشمر، اسفند ۱۳۹۲) چ۱، اسفند ۱۳۹۲، کاشمر دبیرخانه همایش.

 

۵۵. مدرس و سیاستگذاری عمومی.ر.ك: کتابنامه.

 

۵۶. مدرس و مجلس، نامهها و اسناد: ر.ك: کتابنامه.

 

۵۷. مرد روزگاران[۱]: علی مدرسی. ر.ك: کتابنامه.

 

۵۸. مردان تاریخ تا آخر زندهاند(زندگی مدرس ). ر.ك: کتابنامه.

 

۵۹. مشروح مذاکرات طرح قانونی تعیین سالروز شهادت آیةاللـه مدرس بهعنوان روز مجلس: تهران: مجلس شورای اسلامی، ۱۳۷۲ ش.

 

۶۰. موقعیت ایران و نقش مدرس. ر.ك: کتابنامه.

 

۶۱.  نگاه مدرس به فرهنگ و تمدن غرب. علی مدرسی، کتاب سروش، تهران: سروش، چ ۱، ۱۳۷۵ ش.

 

۶۲. نطقها و مکتوبات و یاداشتهایی پیرامون زندگی مجاهد شهید سیدحسن مدرس: مؤلف نامعلوم، انتشارات ابوذر.

 

۶۳. نمایش نامه مدرس: حسین مختاری، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۲ ش.

 

۶۴. یادنامه پنجاهمین سالگرد شهادت شهید بزرگوار سیدحسن مدرس. ر.ك: کتابنامه.

 

۶۵. یادواره شهید مدرس: تهران: مجلس شورای اسلامی، ۱۳۷۱ ش.

 

۶۶. یادواره شهید آیةاللـه مدرس: تهران: مجلس شورای اسلامی، ۱۳۷۳ ش.

 

۶۷. یک بررسی تحلیلی از زندگی سیاسی مدرس: صدر الدین طاهری. ر.ك: کتابنامه.

 

از بین این آثار، کتابهای ذیل اهمیت ویژه‌ای دارند: ۱. مرد روزگاران؛ ۲. مدرّس مجاهدی شکست‌ناپذیر؛ ۳. مدرّس قهرمان آزادی (۲ جلد)؛ ۴. مدرّس (۲جلد، از منشورات بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی)

 

 

 

۲. مقاله‌ها

 

مقالاتی که درباره شهید مدرس نگاشته شده به حدی زیاد است که حتی اگر بخواهیم فهرست  همه آنها را گرد‌آوری کنیم، نیاز به کتابی مستقل در این زمینه است[۲]. بسیاری از آنها به‌ویژه آنچه در روزنامه‌ها آمده، به مناسبت گرامی‌داشت یاد آن شهید در آذرماه نوشته شده و ساختاری کلیشه‌ای و کم محتوا دارند؛ لذا ضرورتی در گرد آوری همه آنها دیده نشد. از این روی به گزینش اهمّ مقالات بسنده کردیم:

 

۱. «اثر خیر و شر در حیات انسان»، یاد، سال هفتم، ش  ۲۷، بهار و تابستان  ۱۳۷۱.

 

۲. «اخلاق سیاسی مدرس، زمینه‌ها و آثار»، شاهد یاران، محمد نوید، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۳. «از پنجره اسناد بر منظر تاریخ»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، سال دوم، ش ۱۳.

 

۴. «از عدالتخانه تا مشروطه، راهها و بیراهه‌ها»، مصاحبه با  علی ابوالحسنی (منذر)، زمانه، ش ۱۱، مرداد ۱۳۸۲.

 

۵. «از عدالتخانه تا نخستین دوره مجلس»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۲ ش.

 

۶. «استادان شهید آیة‌اللـه سیدحسن مدرس»، علی دوانی، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۷. «استقلال طلبی جوهرۀ مبارزات مدرس» گفتگویی با عبدالحسین حائری، کیهان، ۳۰/۸/۱۳۶۶ش.

 

۸. «اسناد منتشر‌نشده‌ای از دوران مبارزات سیدحسن مدرس»، مجلس و پژوهش، ش ۲۱، مهر و آذر ۱۳۷۵.

 

۹. «اسناد و مدارک، خط سیدحسن مدرس»، آینده، ش ۹_۱۲، سال ششم، آذر _ اسفند ۱۳۸۹.

 

۱۰. «اسوه  امام»، حوزه، سال چهارم، ش ۲۲، مهر و آبان ۱۳۶۶.

 

۱۱. «اگر بگذارند، مرغ حق می‌خواند»، جوانان امروز، ش ۱۱۱۴، مهر ۱۳۶۷.

 

۱۲. «اوضاع و اخبار: تیر خوردن آقای مدرس»، آینده، سال دوم، ش ۱، دی ۱۳۰۵.

 

۱۳. «اولینها و آخرینها»، یاد، سال اول، ش ۴، پاییز ۱۳۶۵.

 

۱۴. «آثار مدرس در تبعید»، علی محمد هنر، جهان کتاب، ش ۲۲۰و۲۲۱، شهریور و مهر ۱۳۸۶.

 

۱۵. «آخرین روزهای عمر شهید مدرس چگونه گذشت؟ »، روشنفکر، ش ۲۹۴، اسفند۱۳۴۱.

 

۱۶. «آخرین شاهکار استیضاح»، ستاره ایران، هشت اسد ۱۳۰۳.

 

۱۷. «آغاز آخرین فصل تاریخ شاهنشاهی ایران»، نصراللـه پور جواد، نشر دانش، سال ۵، ش ۳، فروردین و اردیبهشت ۱۳۶۴.

 

۱۸. «آن روز‌ها به روایت اسنادی تازه»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، سال چهارم، ش ۲۰، خرداد و تیر ۱۳۷۵.

 

۱۹. «آیة‌اللـه سیدحسن مدرس اسوه شجاعت و فضیلت»، مهدی نوروزی، سروش، سال چهارم، ش ۱۷۰ آذر ۱۳۶۱.

 

۲۰. «آیة‌اللـه سیدحسن مدرس بزرگ‌مرد دیانت و سیاست، مصاحبه با آیة‌اللـه پسندیده»، کیهان فرهنگی، ش ۴۴، آبان ۱۳۶۶.

 

۲۱. «آیة‌اللـه سیدحسن مدرس»، مجید مظاهری، مجله مطالعات تاریخی، ش ۲۳، زمستان ۱۳۸۷.

 

۲۲. «بازشناسی شخصیت مدرس به روایت اسناد از پنجره اسناد بر منظر تاریخ»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، ش ۱۳، دی و بهمن ۱۳۷۳.

 

۲۳. «باید گذاشت مرغ حق بخواند»، سروش، سال دهم، ش ۴۴۸، مهر ۱۳۶۷.

 

۲۴. «بررسی اندیشه‌های شهید مدرس از منظر سیاست‌گذاری عمومی»، حمیدرضا ملک محمدی، دانشگاه اسلامی، ش ۱۷، بهار ۱۳۸۲.

 

۲۵.  «برگهایی از تاریخ شهادت آیة‌اللـه سیدحسن مدرس»، دانشگاه انقلاب، آذر ۱۳۶۲.

 

۲۶. «بزرگداشت پنجاهمین سالگرد شهادت آیة‌اللـه مدرس»، حدیث کرمان، ش ۱۰۹، آذر ۱۳۶۶.

 

۲۷. «به ابراهیم می‌مانست، به‌تنهایی یک امت بود»، ناطق نوری، مجلس و پژوهش، سال چهارم، ش ۲۱، مهر و آذر ۱۳۷۵.

 

۲۸.  «به‌یاد همیشه زنده تاریخ، شهید سیدحسن مدرس»، آینده سازان، سال چهارم، ش ۱۳۳،
 آبان ۱۳۶۲.

 

۲۹. «پارلمان اسلامی از دیدگاه مدرس»، عباس نصر، بهارستان، دوره دوم، سال سوم، ضمیمه شماره دهم، ویژه‌نامه تاریخ مجلس ۱، زمستان ۱۳۸۹.

 

۳۰. «پانزدهمین سال شهادت مدرس»، حسین‌زاده رسا، قانون، سال ۳۳، ش ۸۵، ۱۳۳۲.

 

۳۱. «پایان مجلس ملی و آغاز استبداد صغیر»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، مهر و آبان ۱۳۷۴.

 

۳۲. «پراکنده نگاهی به کتاب زرد»، علی مدرسی، یاد، ش ۲۱، زمستان ۱۳۶۹.

 

۳۳. «پشتوانه‌های معنوی مردم در سیر تاریخ»، سروش، سال چهارم، ش ۱۶۰، ۲۰ شهریور ۱۳۶۱.

 

۳۴. «پنج سند منتشرنشده از مدرس: خوب است آباد کنید، تخریب نکنید»، مجلس و پژوهش، ش ۲۶، بهمن و اسفند ۱۳۷۷.

 

۳۵. «پیرامون جریان‌شناسی  تاریخ»، علی مدرسی، یاد، سال ششم، ش ۲۴، زمستان ۱۳۷۰.

 

۳۶. «پیشگامان نهضت جهانی اسلام»، حبل اللـه، اسفند۱۳۶۴.

 

۳۷. «تاریخ باوری، راز زندگی مؤثر اجتماعی مدرس»، محمد کوزه‌گر، مشکوة، ش ۸۸، پاییز ۱۳۸۴.

 

۳۸. «تاریخچه زندگی شهید سیدحسن مدرس»، تربیت، ش۲۳، آذر ۱۳۶۶.

 

۳۹. «تأملاتی در حیات سیاسی مدرس؛ مدرس سید الشهدای دوره دیکتاتوری در ایران»، شاهد یاران، ش۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۴۰. «تأملی برپارلمانتاریسم در اندیشه سیاسی مدرس»، محمدرضا معتزلیان، زمانه، آذر و دی ۱۳۸۳، ش ۳ و ۴.

 

۴۱. «تأملی درباره رضاشاه و نحوه به‌قدرت رسیدن او»، یاد، سال دهم، ش ۳۵ و ۳۶، پاییز و
زمستان ۱۳۷۳.

 

۴۲. «ترس در اندیشه سیاسی مدرس»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، ش ۲۶، اسفند ۱۳۷۷.

 

۴۳. «تعبیر مدرس از منار ۸۰۰ ذرعی»، کیانوش کیانی هفت لنگ، اطلاعات هفتگی، ش۲۴۶۶،
 دی ۱۳۶۸.

 

۴۴. «تقارن خجسته»، جوانان امروز، ش  ۱۰۷۳، آذر ۱۳۶۶.

 

۴۵. «تلاش ناتمام؛ مدرس در آینه سریالهای رسانه ملی، مصاحبه با مختاری، توکلی و امیر حقیقت»، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۴۶. «جامعه مطلوب در اندیشه فقهی سیاسی شهید مدرس»، عبد الرضا فاضلی، مجلس و پژوهش، ش ۵۷، پاییز ۱۳۸۶.

 

۴۷. «جایگاه شهید مطهری در احیای بینش تاریخی اسلام»، یاد، سال دهم، ش ۳۷ و ۳۸، بهار و تابستان ۱۳۷۴.

 

۴۸. «جدال مدرس با ناصر الملک»، مورخ الدوله، دنیا (سالنامه)، سال ۲۱، ۱۳۴۴.

 

۴۹. «جستاری در تفکر سیاسی علمای شیعه از مشروطیت تا سال ۱۳۲۰»، جلال درخشه، مجله پژوهشی دانشگاه امام صادق؟ع؟، بهار و تابستان ۱۳۸۰.

 

۵۰. «چالش مشروطیت و جمهوریت؛ رویارویی مدرس و رضا شاه»، سیدحسن شجایی دیوکلایی، حافظ، ش ۱۱، بهمن ۱۳۸۳.

 

۵۱. «چرا انسانها از حاکمان می‌ترسند»، علی مدرسی، جامعه سالم، سال پنجم، ش ۲۴، دی ۱۳۷۴.

 

۵۲. «حاشیه رسائل شیخ انصاری»، آیة‌اللـه رضا استادی، آینه پژوهش، بهمن و اسفند ۱۳۷۴.

 

۵۳. «حرف اول»، عبدالمجید معادی‌خواه، یاد، سال اول، ش ۴، پاییز ۱۳۶۵.

 

۵۴. «حرف آخر؛ سخنان آیة‌اللـه سیدحسن مدرس»، یاد، ش ۲۴، پاییز ۱۳۷۰.

 

۵۵. «خلاصه مقالات در سمینار مدرس و تحولات سیاسی تاریخ معاصر ایران»، تاریخ و فرهنگ معاصر، سال چهارم، ش ۳ و ۴، پاییز و زمستان ۱۳۷۴.

 

۵۶.  «درباره یکی از ویژگیهای شخصیتی مدرس»، سید جعفر شهیدی، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۵۷. «در سوگ شهادت آیة‌اللـه سیدحسن مدرس»، محمد کریم جوهری، قاموس، ش ۶، ۱۳۶۴.

 

۵۸. «درس در منظر مدرس»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، سال سوم، شماره ۱۸، بهمن و اسفند ۱۳۷۴.

 

۵۹. «دعوای مدرس و تدین در مجلس پنجم»، سیف‌اللـه وحید نیا، خاطرات وحید، ش ۳۰، از ۱۵ فروردین تا ۱۵ اردیبهشت ۱۳۵۳.

 

۶۰. «دلایل تأثیر کلام مدرس»، اطلاعات هفتگی، ش ۲۶۰۰، آذر ۱۳۷۱.

 

۶۱. «دیدنیها را دیده، شنیدنیها را شنیده‌اید، زندگی خود نوشت مدرس»، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۶۲. «راهی که مدرس گشود: تداوم اصل ضد استعماری موازنه عدمی تا انقلاب اسلامی»، محمد رحیم عیوضی، زمانه، ش ۷۳ و ۷۴، مهر و آبان ۱۳۸۷.

 

۶۳. «رضاخان و مدرس»، صدرالدین طاهری، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۶۴. «رضا شاه و مدرس»، محمدتقی بهار، خواندنیها، سال چهارم، ش ۱۴، ۵ آذر ۱۳۲۲.

 

۶۵. «رفتار سیاسی، آیة‌اللـه مدرس از منظر امام خمینی؟ره؟، علوم سیاسی، ش ۲۴،
سال  ۱۳۸۲.

 

۶۶. «روایت یک مدرس‌پژوهی ناتمام: خیلی مانده تا مدرس شناخته شود»، مصاحبه با علی مدرسی، شاهد یاران، ش۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۶۷. «روحانیت و انقلاب»، ابراهیم فخرایی، کیهان فرهنگی، سال چهارم، شماره هشت،
 آبان ۱۳۶۶.

 

۶۸. «روزشمار زندگی سیاسی مدرس»، حسین وحدتی، مشکوة، ش ۸۸، پاییز ۱۳۸۴.

 

۶۹. «رهیافت امنیتی آقا نوراللـه نجفی و شهید مدرس»، رشید رکابیان، ش۳۴،
 تابستان ۱۳۸۵.

 

۷۰. «زندگانی شهید مدرس به‌مناسبت دهم آذر سالروز شهادت آیة‌اللـه سیدحسن مدرس»، رشدمعلم، ش ۱۷، آبان ۱۳۶۳.

 

۷۱. «زندگی و شخصیت مدرس»، تشید، یاد، ش ۷۳و ۷۴، پاییز و زمستان ۱۳۸۳.

 

۷۲. «زنده باد، مرده‌باد سردار سپه»، محمد باقری (نقد نمایش مدرس)، سروش، ش ۲۲۵،
بهمن ۱۳۶۲.

 

۷۳. «زنگ زمان در آهنگ زندگی»، مرکز اسناد و اطلاع رسانی فارابی، سال دوم، ش ۱۳، دی و
بهمن ۱۳۷۳.

 

۷۴. «سال‌شمار زندگی مدرس»، محمد گلبن، کیهان فرهنگی، آبان ۱۳۶۶.

 

۷۵. «سالروز شهادت آیة‌اللـه مدرس»، هاشم هوشی سادات، اطلاعات هفتگی، ش ۲۳۶۶، آذر  ۱۳۶۶.

 

۷۶. «ستاره بر آسمان به سجده می‌افتد»، افتخارات ملی، ش ۱۹۲، آذر ۱۳۶۵.

 

۷۷.  «سرابه؛ روستای زادگاه»، سروش، ۸ دی ۱۳۵۸.

 

۷۸. «سردار سپه و زمینه فروپاشی دودمان قاجاریه»، حمداللـه عاصفی و غلامرضا وطن‌‌دوست، علوم اجتماعی و انسانی، دانشگاه شیراز، پاییز ۱۳۶۹ و بهار ۱۳۷۰.

 

۷۹. «سکوت طولانی پس از تحلیف طوفانی در راه است»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، ش ۱۲ آبان و آذر ۱۳۷۳.

 

۸۰. «سمت گیری مدرس در برابر توطئه‌های رضاخان»، مهدی نوروزی، سروش، ش ۱۶۶، آبان ۱۳۶۱.

 

۸۱. «سیاستمدار دیندار، سخنرانی ناطق نوری»، مجلس و پژوهش، ش ۲۳، دی و
بهمن ۱۳۷۶.

 

۸۲. «سیاستمداران ایران»، ابوالفضل قاسمی، آینده، سال سیزدهم، ش ۸ تا ۱۲، سال ۱۳۶۶.

 

۸۳. «سیدحسن مدرس»، ابراهیم صفایی، انجمن تاریخ، ش ۵، سال ۱۳۵۰.

 

۸۴.  «سیری در افکار و اندیشه مدرس»، پیام هاجر، سال سوم، ۱۰ آذر ۱۳۷۱.

 

۸۵. «سیری در دنیای تفکر و اندیشه مدرس»، یاد، سال هفتم، ش ۲۸، پاییز ۱۳۷۱.

 

۸۶. «سیمای معنوی شهید سیدحسن مدرس»، محمدمهدی رکنی، مشکوة، ش  ۸۸،
پاییز ۱۳۸۴.

 

۸۷. «شخصیات اسلامیه: الشهید السیدحسن مدرس»، التوحید، ش ۱، ربیع الاول و ربیع الآخر ۱۴۰۳.

 

۸۸. «شهادت مدرس»، محمد قاسم‌آبادی، افتخارات ملی، ش ۲۵۸، آذر ۱۳۶۸.

 

۸۹. «شهید مدرس»، ناصر باقری بیدهندی، نورعلم، ش ۵، شهریور ۱۳۶۳.

 

۹۰. «شهید مدرس اسطوره تقوا و مبارزه»، مجلس و پژوهش، ش ۱، پاییز ۱۳۷۲.

 

۹۱. «شهید مدرس پوینده راستین خط سرخ فقاهت»، سروش، سال سوم، ش ۱۲۳، آذر ۱۳۶۰.

 

۹۲. «شهید مدرس فریاد‌گری بزرگ»، تربیت، ش ۲۳، آذر ۱۳۶۶.

 

۹۳. «شهید مدرس مبلغ مجاهد»، معصومه رضوانی پور، مبلغان، ش ۹۷، آبان و آذر ۱۳۸۶.

 

۹۴. «شهید مدرس مرد مکتب و سیاست»، سروش، ۲۲ آذر ۱۳۵۹.

 

۹۵. «الشهید مدرس و الحرکه الدستوریة لمحات من فکره و رأیه في السیاسه و المجتمع»، جواد علی کسار، التوحید، ش ۹۳، اسفند ۱۳۷۶.

 

۹۶. «شهید مدرسفریادگریبزرگ»،تربیت ش ۲۳، آذر ۱۳۶۶  .

 

۹۷. «شهید مدرس، مجلس بر هر چیز قدرت دارد»، سروش، سال سوم، ش ۱۲۳،
آذر ۱۳۶۰.

 

۹۸. «صد نکته از زندگی مدرس»، امید ایران، سال ۱۴، ش ۶۹۲، ۸ شهریور ۱۳۴۵.

 

۹۹. «طرح تفسیر نگاری شهید مدرس»، ابوالفضل شکوری، بینات، ش ۵، بهار ۱۳۷۴.

 

۱۰۰. «طفولیت مدرس»، محیط طباطبایی، مجله محیط، ش ۲، سال اول، مهر ۱۳۲۱.

 

۱۰۱. «غم‌نامه مدرس؛ غربت تلخ»، غلامعلی حداد عادل، کیهان فرهنگی، سال چهارم،
ش ۱۰، دی ۱۳۶۶.

 

۱۰۲. «فقها و امنیت ملی»، رضا عیسی‌نیا، علوم سیاسی، ش ۹، تابستان ۱۳۷۹.

 

۱۰۳.  «قانون از نگاه مدرس»، محمدرضا زمانی در مزاری، مجلس و پژوهش، سال چهارم، مهر و
 آذر ۱۳۷۵.

 

۱۰۴. «قانون‌گرایی و پایمردی‌ها»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، سال دوم، ش ۱۰، تیر و
 مرداد ۱۳۷۳.

 

۱۰۵. «قضاوت درباره مرگ مدرس»، محمدتقی بهار، خواندنیها، سال چهارم، ش۱۶، ۱۹آذر ۱۳۲۲.

 

۱۰۶. «قضیه مهاجرت و نقش مدرس»، اسماعیل رضایی، مشکوة، ش ۸۸، پاییز ۱۳۸۴.

 

۱۰۷. «قوانین مجلس؛ اصلاحات نظام قضایی کشور و پیشنهادهای نمایندگان»، راضیه یوسفی‌نیا، پیام بهارستان، ش ۷۱، اردیبهشت ۱۳۸۶.

 

۱۰۸. «قهرمان آزادی یا بازیگر عصر طلایی»، حسین مکی، ستاره ایران، ۴ خرداد ۱۳۲۲.

 

۱۰۹. «کتاب‌شناسی و مقاله‌شناسی مدرس»، مجلس و پژوهش، ش ۱۳، دی و بهمن ۱۳۷۳.

 

۱۱۰. «کتاب‌شناسی و مقاله‌شناسی مدرس»، مرکز اسناد و اطلاع رسانی فارابی، سال دوم، ش ۱۳، دی و بهمن ۱۳۷۳.

 

۱۱۱. «کلیشه‌ها می‌شکنند، در مجلس باز می‌شود و آقای مدرس وارد می‌شود»، حسن فراز مند، سروش، سال  نهم، ش ۴۱۳، دی ۱۳۶۶.

 

۱۱۲. «کنستیتوسیون و عزم متحصنین قلسولخانه»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، مرداد و
 شهریور ۱۳۷۲.

 

۱۱۳. «کنکاشی در فرمان جمادی الآخرة سنه ۱۳۲۴»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، خرداد و تیر ۱۳۷۲.

 

۱۱۴. «کوتاه نگاهی به زندگانی مدرس»، علی مدرسی، تاریخ و فرهنگ معاصر، سال چهارم، ش ۳ و ۴ پاییز و زمستان ۱۳۷۴.

 

۱۱۵. «گذری بر تاریخ»، آینده سازان، ش ۱۷۷، آذر ۱۳۶۵.

 

۱۱۶. «گذشته‌های دور و نزدیک»، شاهد، ش ۱۴۶، آذر ۱۳۶۶.

 

۱۱۷. «گزیده‌ای از سال‌شمار زندگانی شهید مدرس»، محمد گلبن، کیهان فرهنگی، سال چهارم،
ش ۸، آبان ۱۳۶۶.

 

۱۱۸. «گفتمان سیاسی مدرس از نگاه امام خمینی»، سید محمد عیسی نژاد، مشکوة، ش ۸۸،
پاییز ۱۳۸۴.

 

۱۱۹. «مجلس دوم و فراکسیونیسم تحمیلی»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، سال سوم، ش ۱۷، مهر و آبان ۱۳۷۴.

 

۱۲۰.  «مجلس دوم، نشیبهای تند، فراز‌های سخت»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، سال دوم، ش ۱۱، شهریور و مهر ۱۳۷۳.

 

۱۲۱. «مجلس و تاریخ، مدرس و بحرانهای سیاسی مجلس دوم»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، بهمن و اسفند، ۱۳۷۲ ش.

 

۱۲۲. «مجموعه اسناد درباره مدرس»، سید محمد حسین منظور الاجداد، گنجینه اسناد، ش ۳ و ۴، پاییز و زمستان ۱۳۷۰.

 

۱۲۳. «مدرس: ما به همه عالم اعلام می‌کنیم که صلاح و فساد خودمان را می‌دانیم»، زن روز، ش ۸۹۴، آذر ۱۳۶۱.

 

۱۲۴. «مدرس»، علی اکبر تشید، تاریخ اسلام، دوره سوم، ش ۲۸، اردیبهشت ۱۳۴۸.

 

۱۲۵. «مدرس ادامه سید جمال»، سید محمد حسین میر ابو القاسمی، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۱۲۶. «مدرس از نگاهی دیگر»، ابوالفضل شکوری، یاد، پاییز ۱۳۶۹.

 

۱۲۷. «مدرس الگوی جاوید نمایندگی»، سخنرانی ناطق نوری، مجلس و پژوهش، ش ۱۸، بهمن و اسفند ۱۳۷۴.

 

۱۲۸. «مدرس اندیشمندی فرهنگ‌ساز»، علی سکندری، مشکوة، ش ۸۸، پاییز ۱۳۸۴.

 

۱۲۹. «مدرس؛ بازنگری واقعیت تاریخی»، سید ابراهیم نبوی، سروش، سال نهم، ش ۴۱۰، آذر ۱۳۶۶.

 

۱۳۰. «مدرس بنیان‌گذار سیاست نه شرقی و نه غربی، حکومت اسلامی»، جهاد روستا، سال ۴، ش ۴۸، آذر ۱۳۶۲.

 

۱۳۱. «مدرس به رضاخان: مجلسی که به‌دستور تو من نماینده‌اش گردم، باید درش را لجن گرفت»، زن روز، ش ۱۱۴۵، آذر ۶۶.

 

۱۳۲. «مدرس به روایت امام»، سید محمد ناصر تقوی، مجلس و پژوهش، سال سوم، ش ۱۸، بهمن و اسفند ۱۳۷۴.

 

۱۳۳. «مدرس بی‌پروا شجاع و پیشتاز در مبارزه با مزدوران انگلیس»، مهدی نوروزی، سروش، سال چهارم، ش ۱۶۷، آبان ۱۳۶۱.

 

۱۳۴. «مدرس تاریخ و سیاست»، وهاب ولی، مجموعه مقالات فرهنگ، ش  ۱۹، پاییز ۱۳۷۵.

 

۱۳۵. «مدرس تمام آرزو‌ها را در خود کشته بود تا آزاد باقی بماند»، مهدی نوروزی، سروش، سال چهارم، ش ۱۶۱، شهریور ۱۳۶۱.

 

۱۳۶. «مدرس جانبازی در راه اسلام را فریضه‌ای مقدس می‌دانست»، مهدی نوروزی، سروش، سال چهارم، ش ۱۶۳، مهر ۱۳۶۱.

 

۱۳۷. «مدرس جانبازی که به تاریخ پیوست»، م. حسن بیگی، جانباز، ش ۳۵، آذر ۱۳۷۱.

 

۱۳۸. «مدرس چه گفت»، سید عبدالباقی مدرسی، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۱۳۹. «مدرس در بستر سیاست»، ابراهیم ذوالفقاری، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۱۴۰. «مدرس زنده جاوید»، علی مدرسی، پیام هاجر، ۱۰ آذر، ۱۳۶۵.

 

۱۴۱. «مدرس سیاستمداری و شریعتمداری»، موسی فقیه حقانی، شاهد یاران، ش ۲۵،
 آذر ۱۳۸۶.

 

۱۴۲. «مدرس طراز اول علما»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، سال اول، ش ۵، آذر و دی ۱۳۷۲.

 

۱۴۳. «مدرس کفر ستیز پر خروش و مرد دین و سیاست»، اطلاعات هفتگی، ش ۲۲۶۷، آذر ۱۳۶۴.

 

۱۴۴. «مدرس مبارزی مقاوم و خستگی ناپذیر»، کامل خیر خواه، درسهایی از مکتب اسلام، ش ۱۲، سال ۲۰ اسفند ۱۳۵۹.

 

۱۴۵. «مدرس مجتهدی وارسته و سیاستمداری آگاه»، غلامرضا فدایی، اطلاعات سیاسی اقتصادی، ش ۵۱ و ۵۲، آذر و دی ۱۳۷۰.

 

۱۴۶. «مدرس مرد دین و سیاست»، مشیر، سال اول، ش ۲۶، بهمن ۱۳۳۲.

 

۱۴۷.«مدرس مرد سیاست؛ ناطق وطن‌پرست پر شور»، پرویز نقیبی، روشنفکر، ش ۴۹۲ _ ۴۹۴، اسفند ۱۳۴۱.

 

۱۴۸.  «مدرس مردی از تبار پیامبر»، سروش، ۱دی ۱۳۵۸.

 

۱۴۹. «مدرس نابغه‌ای از جهان اسلام»، علی مدرسی، کیهان فرهنگی، ش ۲۱، آذر ۱۳۶۴.

 

۱۵۰. «مدرس ناشناخته‌ای مشهور»، مجتبی مدرس، یاد، سال اول، ش ۴، پاییز ۱۳۶۵.

 

۱۵۱. «مدرس و استیضاح»، سازمان اسناد ملی ایران، گنجینه اسناد، دفتر اول، پاییز ۱۳۶۷.

 

۱۵۲. «مدرس و اصل توازن عدمی او در سیاست»، سخنرانی حسین رزمجو، مشکوة، ش ۳۰، بهار ۱۳۷۰.

 

۱۵۳. «مدرس و اندیشه‌های ایرانی‌گرایی»، مصطفی باد کوبه‌ای هزاره‌ای، عصر جدید، مرداد ۱۳۷۱ ش.

 

۱۵۴. «مدرس و اندیشه‌های ایرانی‌گرایی»، عصر جدید، مرداد ۱۳۷۱.

 

۱۵۵. «مدرس و انقلاب اسلامی»، ع. صمدانیان، صف، ش ۱۳، آذر ۱۳۵۸.

 

۱۵۶. «مدرس و بحرانهای سیاسی مجلس دوم»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، سال اول، ش ۶، بهمن و اسفند ۱۳۷۲.

 

۱۵۷. «مدرس و تحولات تاریخ سیاسی معاصرایران»، تاریخ و فرهنگ معاصر، خلاصه مقالات همایش، ش ۱۵ و  ۱۶، سال چهارم، پاییز و زمستان ۱۳۷۴ ش.

 

۱۵۸. «مدرس و تغییر سلطنت: جمهوری رضاخان ضد جمهوری بود»، مصاحبه با محمد حسن مدرسی، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۱۵۹. «مدرس و تمدن غرب»، علی مدرسی، کیهان فرهنگی، ش ۱۸۷، اردیبهشت ۱۳۸۱.

 

۱۶۰. «مدرس و جانبازی در راه اسلام»، مهدی نوروزی، سروش، سال چهارم، ش ۱۶۳،
شهریور ۱۳۶۱.

 

۱۶۱. «مدرس و جمهوری رضاخانی»، محمد مهدی مرادی، زمانه، ش ۲۷، سال سوم، آذر ۱۳۸۳.

 

۱۶۲.  «مدرس و دیدگاههای فقهی»، عبد الرضا فاضلی، مجلس و پژوهش، سال سوم، ش ۱۸، بهمن و اسفند ۱۳۷۴.

 

۱۶۳. «مدرس و روحانیت شیعه»، ابراهیم صفایی، انجمن تاریخ، ش ۱۰، مرداد ۱۳۵۲.

 

۱۶۴.«مدرس و روشنفکری»، اسماعیل کلیثمی، ازستان، ۱۵ خرداد ۱۳۷۱ ش.

 

۱۶۵. «مدرس و رویداد‌های جنگ جهانی اول در ایران»، متین، ش ۱۰، بهار ۱۳۸۰ ش.

 

۱۶۶. «مدرس و سردار سپه»، زین العابدین رهنما، دنیا(سالنامه)، سال ۹، ۱۳۳۲ش.

 

۱۶۷. «مدرس و سلامت اجتماعی»، مصاحبه با محمود رضا دارابی، شاهد یاران، ش ۲۵،
آذر ۱۳۸۶.

 

۱۶۸. «مدرس و سیاست موازنه عدمی»، عادل مقصود پور، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۱۶۹. «مدرس و سیاست موازنه عدمی: نظریه موازنه‌ها مهم‌ترین دستاورد مسلمانان»، امیر حقیقت، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۱۷۰. «مدرس و قانون»، عباسعلی عمید زنجانی، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۱۷۱. «مدرس و کمیسیون دفاع حرمین شریفین»، سید علی موجانی، تاریخ روابط خارجی،
 ش ۹، زمستان ۱۳۸۰.

 

۱۷۲. «مدرس و مسأله غرب»، علی رضا کریمیان، نامه پژوهش، سال دوم، ش ۷، زمستان ۱۳۷۶.

 

۱۷۳. «مدرس و میراث مشروطیت»، محمد باغستانی، مشکوة، ش ۸۸، ۱۳۸۴ش.

 

۱۷۴. «مدرس و میراث مشروعه‌خواهان»، علی ابوالحسنی منذر، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۱۷۵. «مدرس و میراث مشروعه‌خواهان، مدرس دستاورد مشروعه را حفظ کرد»، موسی نجفی، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۱۷۶. «مدرس و واقعه دخانیه»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، سال دوم، ش ۷، فروردین ۱۳۷۳.

 

۱۷۷. «مدرس یا بزرگ‌ترین مرد فداکار»، محمدتقی بهار، خواندنیها، سال چهارم، ش ۱۴،
 ۵ آذر ۱۳۲۲.

 

۱۷۸. «مدرس یا بزرگ‌ترین مرد فداکار»، محمدتقی بهار، خواندنیها، سال چهارم، ش ۱۵، 
۱۲ آذر ۱۳۲۲ش.

 

۱۷۹. «مدرس یک عمر مبارزه»، مرضیه زیدان لو، یاد، سال دوم، ش ۹، آذر ۱۳۷۴.

 

۱۸۰. «مدرس، مجلس و تاریخ: مدرس و بحرانهای سیاسی مجلس دوم»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، ش ۶، بهمن و اسفند ۱۳۷۲.

 

۱۸۱. «مدنیت از نگاه مدرس»، مجلس و پژوهش، ش ۲۶، بهمن و اسفند ۱۳۷۷.

 

۱۸۲. «مرحوم آیة‌اللـه شهید سیدحسن مدرس بزرگمرد دیانت و سیاست»، سیّد مرتضی پسندیده، کیهان فرهنگی، سال چهارم، ش ۱۸، آبان ۱۳۶۶.

 

۱۸۳. «مرحوم مدرس چه گفت؟ »، خواندنیها، سال پنجم، ش ۳۹،  (مسلسل ۲۳۳)، آذر ۱۳۲۵.

 

۱۸۴. «مردی که مثل هیچ‌کس نبود»، زمانه، سال سوم، ش ۲۹، بهمن ۱۳۸۳ ش.

 

۱۸۵. «مردی که مثل هیچ‌کس نبود، سیری در اندیشه و احوال شهید سیدحسن مدرس»، محمد رضا معتضدیان، زمانه، سال سوم، ش ۲۷، آذر ۱۳۸۳.

 

۱۸۶. «مردی که مثل هیچ‌کس نبود»، زمانه، سال سوم، ش ۲۸، دی ۱۳۸۳.

 

۱۸۷. «مرغ حق سریال تلویزیونی»، حسن فرازمند، سروش، سال دهم، ش ۴۴۷، ۸مهر ۱۳۶۷.

 

۱۸۸. «مرقومه بسیار  با ارزش»، افتخارات ملی، ش ۲۱۵، دی ۱۳۶۶.

 

۱۸۹. «مروری برسال شمار زندگانی شهید سیدحسن مدرس  زنگ زمان در آهنگ زندگی»، مجلس و پژوهش، ش ۱۳، دی و بهمن ۱۳۷۳.

 

۱۹۰. «مشروطه‌نویس پهلوی پرست کسروی»، علی ابوالحسنی (منذر)، زمانه، سال چهارم، بهمن و اسفند ۱۳۶۴.

 

۱۹۱.  «مقام عشق و عرفان»، مصاحبه با علی مدرسی و...، کیهان فرهنگی، ش ۲۰۳، شهریور ۱۳۸۲.

 

۱۹۲. «مقدمه سلطنت پهلوی مسأله جمهوری‌خواهی در ایران»، سیدحسن شجاعی دیو کلایی، زمانه، سال چهارم، ش ۳۸، آبان ۱۳۸۴.

 

۱۹۳. «موفقیت سریال مدرس»، هدف، سال سوم، ش ۱۱۹، آذر ۱۳۶۶.

 

۱۹۴. «می‌خواهم زبانم، این زبان تند وتیزم آزاد باشد»، اندیشه اسلامی، سال اول، ش ۱۰،
 آذر ۱۳۵۸.

 

۱۹۵. «میرزا کوچک خان و سیدحسن مدرس»، مصاحبه با علی مدرسی، شاهد یاران، ش ۱۳،
آذر ۱۳۸۵.

 

۱۹۶. «میرزا و مدرس، دو مصداق بارز دیانت عین سیاست»، امید انقلاب، سال سوم، ش ۷۰، آذر ۱۳۶۲.

 

۱۹۷. «نا گفته‌هایی از زندگی فردی و اجتماعی مدرس»، محسن مدرسی، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۱۹۸. «ناصر الملک کار خود را کرد»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، سال چهارم، ش ۱۹، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۵.

 

۱۹۹. «نامه مدرس به مستشار الدوله»، آینده، ۱۳۶۶ش.

 

۲۰۰. «نامه مهم دهخدا و مدرس در پی بازگشت محمدعلی شاه به ایران»، سید علی آل داوود، نشر دانش، ش ۱۰۷، زمستان ۱۳۸۲.

 

۲۰۱. «نایب السلطنه و شکاف در جبهه ملیون»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، سال سوم، ش ۱۵، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۴.

 

۲۰۲. «نسبت مدرس و امام»، مصاحبه با سید حمید روحانی، شاهد یاران، ش ۲۵، آذر ۱۳۸۶.

 

۲۰۳.  «نطق آقای مدرس»، آینده، سال اول، ش ۱۲، مهر ۱۳۰۵.

 

۲۰۴. «نظارت مجتهدان بر قانون اساسی مشروطه نمونه؛ آیة‌اللـه  سیدابوالحسن اصفهانی»، بهارستان، دوره دوم سال سوم، ضمیمه شماره دهم، ویژه نامه تاریخ مجلس ۱، ۱۳۸۹.

 

۲۰۵. «نقش سلیمان میرزا در مجالس شورای ملی»، هادی قیصریان فرد و شیر محمد محمد پور، بهارستان، دوره دوم، سال سوم، ضمیمه شماره دهم، ویژه نامه تاریخ مجلس ۱، زمستان ۱۳۸۹.

 

۲۰۶. «نقش مدرس در قانون‌گذاری اسلامی»، غلامرضا جلالی، مشکوة، ش ۸۸، ۱۳۸۴ش.

 

۲۰۷. «نکاتی پیرامون آلت فعل شدن تقی‌زاده... پول گرفتن مدرس»، یغما، ۳۰، ۱۳۵۶ ش.

 

۲۰۸. «نگاه هفته»، سروش، سال پانزدهم، ش ۶۷۹، دی ۱۳۷۲.

 

۲۰۹. «نگاهی بر زندگی و فعلیتهای سیاسی مدرس»، سمیه آلوغبیش، بهارستان، دوره دوم، سال سوم، ضمیمه شماره دهم، ویژه نامه تاریخ مجلس ۱، ۱۳۸۹ش.

 

۲۱۰. «نگاهی به تئاتر تلویزیونی مدرس»، هدف، سال سوم، ش ۱۱۸، آذر ۱۳۶۶.

 

۲۱۱. «نگاهی به علل ترکیب شخصیت انقلابی و معنوی امام خمینی»، علی دوانی، اندیشه انقلاب اسلامی، ش ۲، تابستان ۱۳۸۱.

 

۲۱۲.  «نگرشی بر ابعاد اخلاقی، عرفانی شهید آیة‌اللـه مدرس، عارف سیاستمدار»، کیهان فرهنگی، ش ۲۵۳، آبان ۱۳۸۶.

 

۲۱۳. «نگرشی به مجلس مشروطیت»، حوزه، ش ۳، اسفند ۱۳۶۲.

 

۲۱۴. «نود سال با حضور مردم یا به‌نام مردم»، بهمن، سال اول، ش ۴ _ ۶، ۱۳۷۴ش.

 

۲۱۵. «نهیب مدرس»، اقبال یغمایی، یغما، ش ۳۵۱، آذر ۱۳۵۶.

 

۲۱۶. «واقع بینی و اصلاح طلبی مدرس»، مهدی نوروزی، سروش، سال چهارم، ش ۱۶۹،
آبان ۱۳۶۱.

 

۲۱۷. «هفت رویداد از منظر هفت سند تازه»، علی مدرسی، مجلس و پژوهش، سال چهارم، ش ۲۱، مهر و آذر ۱۳۷۵.

 

۲۱۸. «یادداشتی از سیدحسن مدرس»، آینده، سال هیجدهم، ش ۱ _ ۶، فروردین تا شهریور ۱۳۷۱.

 

۲۱۹. «یادگار شهید مدرس»، مصاحبه با علی مدرسی، کیهان فرهنگی، ش ۱۸۷، ۱۳۸۱ش.

 

۲۲۰. «یادمان: چهار مقاله»، سخنرانی دکتر حسن روحانی نایب رئیس مجلس...، مجلس و پژوهش، ش ۲۶، بهمن و اسفند ۱۳۷۷.

 

۲۲۱.  «یادی از گذشته؛ فاش می‌گویم و از گفته خود دلشادم»، لسان الملک سپهر، وحید،
 ش ۲۳، آبان ۱۳۴۴.

 

۲۲۲. «یادی از گذشته»، لسان الملک سپهر، وحید، ش ۳۵، آبان ۱۳۴۵.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مباحث کتاب حاضر

 

کتاب حاضر در یک مقدمه،  دوازده فصل، ده پیوست و خاتمه به شرح زیر تنظیم شده است:

 

در فصل آغازین، از زندگی و تحصیلات مدرس و نیز مبارزات او در اصفهان به اختصار سخن رفته است.

 

در فصل دوم، به‌جایگاه علمی و فقهی شهید مدرس از ابعاد گوناگون پرداخته شده است.

 

در فصل سوم، به دیدگاه مدرس درباره عالمان و حوزه‌های علمیه و تلاش اصلاح‌گرانه او درباره حوزه اشاراتی کرده‌ایم.

 

فصل چهارم، به شخصیت و ویژگیهای اخلاقی مدرس اختصاص یافته و تلاش شده تا پاره‌ای از ویژگیها و ابعاد شخصیتی آن بزرگوار نموده شود.

 

فصل پنجم، به مهم‌ترین بخش زندگی مدرس یعنی حضور او در مجلس برای نظارت بر قانون‌گذاری و وکالت مجلس شورای ملی اختصاص یافته است.

 

در فصلهای ششم، هفتم و هشتم، به ترتیب با اندیشه‌های سیاسی، فرهنگی، اجتماعی واقتصادی شهید مدرس به تفصیل آشنا خواهیم شد.

 

فصل نهم، در این فصل مواضع مهم مدرس که از خطوط برجسته و بحث انگیز تاریخ معاصر به‌شمار می‌آید، مورد بحث قرار گرفته است.

 

در فصل دهم، سخن از چند شایعه و تهمت و پاسخ آن است؛ شایعه‌ها و تهمتهایی که با هدف ترور شخصیت مدرس ساخته و پرداخته شده است.

 

فصل یازدهم، در این فصل دیدگاه و چگونگی ارتباط مدرس را در خصوص نهضتهای آزادی‌خواهانه که در اطراف کشور صورت می‌گرفت، بیان کرده‌ایم.

 

در فصل دوازدهم، تبعید و برنامه‌های دوران تبعید و سر انجام نحوه شهادت مدرس و سپس بزرگداشت او تبیین شده است.

 

پیوستهای کتاب عبارتند از: ۱. سال‌شمار زندگی مدرّس ۲. زندگی‌نامه خودنوشت مدرّس ۳. بیانیه ۲۵نفر از علمای تهران ۴. اصلاحات اساسی ۵. نامه مدرّس به یکی از علمای بزرگ تهران ۶. دو مصاحبه با مدرّس ۷. بیان حقیقت ۸. مدرّس از نگاه شاگردش سیدمحمدعلی مبارکه‌ای ۹. سخنان آیة اللـه شبیری زنجانی دربارۀ مدرّس ۱۰. مدرّس در کلام امام خمینی به عنوان <ختامه مسك>.

 

در پایان با سلام و درود به روان پاک همه شهدای اسلام و به‌ویژه شهید آیة‌اللـه مدرس، نویسنده وظیفه خود می‌داند از همه عزیزانی که در کار این پژوهش او را یاری کرده‌اند، به‌ویژه از استاد گران‌مایه و دوست عزیزم جناب آقای علی اکبر ذاکری که این اثر را با دقت و حوصله مطالعه کرد و پیشنهاد‌هایی نیز ارائه داد، همچنین از خانواده‌ام که فرصت این کار را برایم مهیا ساخت، به‌ویژه از همسر فاضل و دانشورم سر کار خانم کوشکی که در همه مراحل کار یار و مددکار من بودند و از فرزندان عزیزم محمدرضا و مهدی که در مراحل تایپ و تصحیح مرا یاری کردند و همچنین از مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه که فرصت این کار را برایم فراهم آورد، بسیار سپاس‌گزارم.

 

بدون تردید این اثر، از نقص و خطا خالی نیست. از این روی از همه پژوهشگران و علاقه‌مندان به مدرس تقاضا می‌شود که از ارائه پیشنهادها و انتقادهای خود دریغ نورزند.

 

 

 

محمد صادق مزینانی

 

بهمن ۱۳۸۹

 

 

 


 

[۱]. این کتاب چاپ جدید کتاب  مدرس شهید نابغه ملیایران  است که برخی مطالب از جمله چهار گفتارِ آخر آن با توجه به کتاب زرد مدرس به آن اضافه شده است.

 

 

[۲]. در کتابشناسی و مقالهشناسی توصیفی شهید آیةاللـه سید حسن مدرّس، ۱۱۹ مقاله دربارۀ ایشان معرفی و وصف شده است.

 



ارسال نظر
نام
ایمیل
متن
ارسال
تازه ها
پربازدید
مقالات مربرط
تفسـير متعاليـه| دکتر حسن بلخاري
سالگشت رحلت محمدباقر آقا نجفی اصفهانی
سالگشت رحلت ميرحامد حسين هندى قدس‏ سره (م 1306)
روایت ساخت کتابخانه «علامه میرداماد» از زبان آیت‌الله میردامادی
فقها و مكاتب فقهي درهند |سيدعلي محمدنقوي
آیت الله سید مرتضی فیروزآبادی، عالمی که دل های بسیاری را عاشق اهل بیت کرد
آيه ‏اللّه‏ سيد محمد تقى خوانسارى قدس‏ سره (م 1371)
ميرزا ابوالمعالى كلباسى اصفهانى قدس ‏سره (م 1315)
شيخ حسن كاشف الغطاء قدس‏ سره (م 1262)
تفسیر جامع و اجتهادی |حجت‌‌الاسلام والمسلمین حسین مستوفی
فقیه ماندگار و روشنایی بخش: ویژه سالگرد حضرت آیت الله العظمی خویی
حكيم الهي نگاهي از درون
قرآن، کتاب عقل / بخش پایانی
مقام علمی سید مصطفی که در ۲۷ سالگی به مقام اجتهاد رسید
آیا پیامبران ارث مالی از خود بر جای می نهند؟| ترجمه دکتر عبدالحسین طالعی
تقدير از يك پيشنهاد و توصيه‌هاي لازم | استاد دکتر احمد مهدوي‌دامغاني
از “موسوعة الامامة فی نصوص اهل السنة” رونمایی شد
درباره کتابخانه بزرگ علامه امینی در نجف اشرف
قرآن، كتاب عقل
قرآن، كتاب عقل
هجده محرم سالروز رحلت آیت الله مامقانی
امام حسين (ع) در اشعار ناصر خسرو |دكترمهدي محقق
«سید رضی» عالمی که سخنان امام علی(ع) را وارد خانه‌ها کرد
سالگشت رحلت حاج شيخ عباس قمى قدس‏ سره (م 1359)
قرآن منسوب به خط امام رضا(ع) در آستان قدس رضوی و تکمله‌های آن|مرتضی کریمی نیا
رضا مختاری
دسترسی به متن کتابهای نرم افزار مکتبه اهل بیت علیهم السلام
عبد الحسین طالعی
جرعه ای از دریا جلد اول| مقالات آیت الله شبیری زنجانی
قربان مخدومی
ترجمه های صحیفۀ سجادیه به زبانهای غیر فارسی / سید امیر حسین اصغری
همایش بزرگداشت علامه سید هبة الدین شهرستانی در دانشگاه کوفه + تکمیلی
اجازه سید حسین موسوی خوانساری به میرزای قمی و تذکر یک اشتباه | محسن صادقی
نامۀ آية‏اللّه‏ العظمى مرعشى نجفى به استاد سعيد نفيسى / عبد الحسین طالعی
علی اکبر زمانی نژاد
یادداشتی به قلم آیت الله خویی درباره تشرف شیخ محمد شوشتری کوفی
آیت الله سید محمد نبوی عالم سرشناس دزفول دعوت حق را لبیک گفت
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی 31 / از ابوالفضل حافظیان بابلی
احسان الله شكراللهی طالقانی
بازدید مقام معظم رهبری از غرفه موسسه کتاب شناسی شیعه در نمایشگاه مشکات
ابوالفضل حافظیان
مشروع ‏الموسوعة الكبيرة حول‏ التراث المكتوب للشيعة أوالوسيلة إلى تصانيف الشيعة
نامه هایی از و به مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی / به مناسب سالروز درگذشت دکتر شهیدی
سندی منتشر نشده از آیت الله خویی در دفاع ازانقلاب اسلامی مربوط به 48 سال پیش
گزارشی از عملکرد 6 ماهه موسسه کتاب شناسی شیعه
به مناسبت در گذشت دکتر محمود فاضل
تحقیق و انتشار نهج‌البلاغه از روی کُهَن‌ترین نسخه‌های موجود
سندی نو یافته به خط مبارک شهید ثانی (ره) درباره خاندان شهید اول و علمای جبل عامل
رونمايي از جلد اول کتاب «اطلس تاریخ اسلام»
نمایش فایل های ویدئویی
ابتدای سایت | Back to top