کد مطلب: 4938
تاریخ درج مطلب: چهارشنبه ۲۴ خرداد ۱۳۹۶
چهل بندِ بندگی و چهل درس زندگی| دکتر عبدالحسین طالعی
دریچه‌ای بر دعای ابوحمزه‌ثمالی و مفاهیم آسمانی و قدسی آن

دعا، نیاز انسان است؛ نیازی که پیش ازآشنایی با شرایع و ادیان، به فطرت خود حس می‌کند، از آن روی که ندای درونی او را بدان فرا می‌خواند و بدان حکم می‌راند. دست کم برای سپاسگزاری از خدایی که آن همه نعمت بدو بخشید و کیست که در برابر این حکم سرکشی کند، مگر آنکه خود را به نابینایی زده، دیده بر خورشید بسته و پیوند خود را با حقایق جهان گسسته باشد؟
مفاد آیات الهی، ترجمانِ حالاتِ درونِ آفریده است به بیانِ آفریدگار که به حکم خرد، شیواترین بیان است:
«و قال ربکم ادعونی استجب لکم ان الذین یستکبرون عن عبادتی سیدخلون جهنم داخرین» (غافر، 60)
«قل ما یعبؤا بکم ربی لولا دعاؤکم» (فرقان، 77).
نقش دین و منابع معتبر دینی – از قرآن و حدیث – رهنمون انسان است به آیین نیایش و روش ورود به این عرصه پرنیانی. انسان از کجا به این عرصه وارد شود؟ چگونه راه پیماید؟ کدامین نقطه را هدف گیرد؟ چه بخواهد؟ چه سان طلب کند؟ با چه زبانی سخن بگوید؟
این پرسش‌ها در فضایی که «جمله اعضا چشم باید بود و گوش»، پرسش‌های کلیدی و اساسی است.
بار دیگر بنگریم: پیوند بنده سر تا پا نیاز با خدایی بی‌نیاز. یعنی ورود به میدانی که خبر از آن ندارد. نیازمند را با بی‌نیاز چه نسبت است؟ فقر گسترده با غنای محض چه سان انس گیرد؟ اینجاست که عقل، از حجت خدا مدد می‌گیرد چرا که هر دو حجت خدایند، حجت درون و برون. این دو سفیر بارگاه الهی همچون دو بال پرواز، انسانِ پابسته خاک را در آسمان معنا سیر می‌دهند و او را به اوجی می‌رسانند که نه دیدنی است و نه شنیدنی، بلکه یافتنی است. حجت‌های معصوم الهی در مقوله دعا، چند باب از تعلیم روی مردم گشودند:
یک. با سیره عملی خود، به مردم نشان دادند که افتخار خود را در عبودیت خدای متعال و عرض نیاز به آستان خالق بی‌نیاز می‌دانند. گریه‌های نیمه شب و تلاوت مکرر قرآن و نمازهای فراوان معصومان، گواه بر این مدّعاست. امام همام حضرت سیدالشهدا علیه السلام در عرصه پیروز عاشورا، فقط یک درخواست از سپاه ستم‌پیشه اموی کرد که یک شب مهلت گرفتن از آنها بود، برای نماز و دعا و عبادت.
دو. آداب دعا کردن (بایسته‌ها و نبایسته‌ها) را در آموزه‌های خود به مردم آموختند و رمز و راز عدم استجابت دعا را گشودند. معصومان پاک به دیگران نشان دادند که چگونه باید از خدای متعال درخواست کرد تا خلاف ادب تلقی نشود؛ مبادا بنده را به دلیل اینکه حرمت آستان مقدس الهی را پاس نداشته، از درگاه خداوندی برانند.
سه. متن دعاهایی را که به مردم آموختند؛ اعم از آنها که خود می‌خواندند یا به دیگران توصیه کردند و تعلیم فرمودند. برخی از این دعاها میان مردم شهرت یافته است، مانند دعای کمیل و سمات و افتتاح و... و بعضی بدون عنوان در مطاوی کتاب‌های معتبر موجود است و همچون معدن‌های ناکاویده باقی مانده است. این گنجینه‌ها تحفه‌ای است از عالم ملکوت برای بشری که پای بسته خاک است و گمشده‌اش در این گنجینه‌ها است.
در هر یک از این زمینه‌ها سخن فراوان است، ولی رعایت اجمال در این مجال کوتاه را فقط در مورد یکی از دعاهایی که از امام سجاد(ع) رسیده، توضیحی کوتاه بیان می‌شود. می‌کوشم اشاره‌ای به درونمایه دعای ابوحمزه ثمالی کنم.
مروری بر درونمایه دعای ابوحمزه ثمالی
1.دعای ابوحمزه، دعایی است که ابوحمزه ثمالی – از یاران خاص امام سجاد علیه السلام – از حضرتش روایت می‌کند که آن امام همام در سحر ماه رمضان پس از نمازهای مستحب این دعا را می‌خواند. متن دعا را برخی از محدثان شیعه در سده‌های گذشته، در کتاب های معتبر خود آورده‌اند، از جمله: شیخ طوسی (متوفی 460 ق.) در کتاب مصباح المتهجّد ج 2 ص 582، سید ابن طاووس (متوفی 664 ق.) در کتاب اقبال الاعمال ج 1 ص 67، ابراهیم بن علی کفعمی (متوفی 905) در دو کتابش: البلد الأمین ص 205 و جُنّه الأمان ص 588، شیخ حر عاملی در وسائل الشیعه ج 8 ص 23، علامه محمد باقر مجلسی در بحار الانوار ج 95 ص 82.
در این میان، نقل ابن طاووس با سند معتبر همراه است که علاوه بر محتوای بلند دعا، دلیلی دیگر بر اعتبار آن است. متن دعا را محدث مشهور قرن گذشته، شیخ عباس قمی در مفاتیح الجنان ضمن اعمال ماه رمضان نیز آورده است.
2.دعا با چند جمله آغاز می‌شود. در این دو سطر کوتاه (لا الذی أحسن...)، حلّ معمای دیرینه بشر در باب جبر و تفویض را می‌بینیم. بر اساس این جمله:
الف. منشأ خیر فقط خدا است. اوست که به مردم کمک می‌کند تا به خیر برسند، بدون اینکه آنها را به پذیرش یا عدم پذیرش این خیر، مجبور کند.
ب. انسان می‌تواند به اختیار خود، خوبی یا بدی را برگزیند. (أحسن، أساء).
ج. فرد نیکوکار در کار نیک خود، از لطف الهی بی‌نیاز نیست.
د. فرد بدکار با گزینش کار بد، بر خدا غلبه نمی‌یابد.
به این ترتیب، مشکل جبر حل می‌شود، چون انسان در اراده خود، اختیار دارد. مشکل تفویض نیز حل می‌شود، بدین سان که انسان با سوء‌استفاده از نعمت اختیار، هیچ گاه بر خدایش غلبه نمی‌کند. یک گزینه باقی می‌ماند: «امر بین الامرین». راه سوم، یعنی: خداوند، به انسان قدرت و اختیار داده و انسان را مالک آنها قرار داده، در عین حالی که مالکیت مطلق نسبت به آنها دارد و هر زمان بخواهد، می‌تواند آن مالکیت بشر را کم یا زیاد کند، محدود کند یا گسترش دهد یا از او بگیرد. در هر حال، به اندازه آن قدرت و مالکیت، بر انسان تکلیف می‌کند نه بیشتر و هرگز ظلمی بر کسی روا نمی‌دارد.
3.خداوند، به آفریدگان نزدیک است، نزدیک تر از خودشان به خودشان و هرگز از آنان پوشیده نیست. اگر حجابی هست، به دلیل گناه انسان است.
اینک این انسان است که می‌تواند انتخاب کند: محروم شدن از درگاه الهی را، یا مَحرَم ماندن به این آستان را.
4.هیچ کس استعداد و استحقاق ذاتی ندارد که مورد لطف خدا قرار گیرد یا خداوند، دعایش را مستجاب کند یا عفو الهی شامل حالش شود.
انسان پیش از این خلقت، عدم محض بوده، یعنی نبوده تا تقاضایی داشته باشد. تمام خلقت با تمام نعمت هایش لطف خداست و فضل و کرمش، لذا انسان نباید به هیچ یک از داشته‌هایش مغرور شود و آنها را مِلک طِلق خود بداند. بلکه باید خود را امانتداری به شمار آورد که باید در حُسن امانت بکوشد وگرنه آن نعمت ها را از دست می‌دهد.
5.تکیه گاه انسان، عقیده صحیح به توحید است: از یک سوی، اینکه در این عقیده راه خطا نپیماید و از سوی دیگر، در آنچه ادعا می‌کند، در عمل صادق باشد. این مبنای اتکای انسان است و روح کلی عبادت‌هایی که به بدن انجام می‌دهد، همین عقیده قلبی است. لذا در دعای ابوحمزه می‌گوید: «خدایا گناه کردم، ولی خدایی تو را منکر نشدم». انسان بدین سان، آمرزش گناه خود را از خدایش درخواست می‌کند. این گونه سخن گفتن با خدای بزرگ را در دعای ابوحمزه فرا می‌گیریم.
6.راهنمای مردم به سوی خدا، معرفت مردم به سوی خدا است، همان معرفت درونی که خدا به مردم داده و اگر این معرفت را نمی‌داد، هیچ کسی راه به او نمی‌برد. امام سجاد(ع) می‌فرماید: «بنورک اهتدینا» یعنی: فقط و فقط در پرتو نور تو است که هدایت الهی را می‌پذیریم.
وصف خداوند متعال، به زبان و بیان ما ممکن نیست. بلکه فقط خودش می‌تواند به وصف خود بنشیند. محدود چه می‌فهمد از نامحدود؟ هر چه در بیان عظمت خداوند بگوییم، خداوند فوق آن است، به گونه‌ای که در تصور ما نمی‌گنجد. لذا در وصفش یا باید سکوت کنیم یا در حدی که از خودش آموخته‌ایم سخن بگوییم نه بیشتر. این درس از امام سجاد علیه السلام بسیار ارجمند است که فرمود: «أنت کما تقول و فوق ما نقول».
7.«فرار از خدا به خدا» درسی است که این دعا به ما می‌دهد. (هارب منک الیک). یعنی: فرار از عدل خدا به فضل الهی. عدل الهی چنان است که هیچ بنده‌ای را طاقت تحمل آن نیست. اگر بخواهد بر مبنای آن با بنده‌اش برخورد کند، هیچ نعمتی در اختیار هیچ کسی باقی نمی‌ماند، زیرا هیچ کسی طلبی از خدا ندارد و همه به او بدهکارند اما در مقام فضل، دست لطف و احسان او بر همگان گشوده است. لذا در قرآن فرمود: «واسئلوا‌الله من فضله» (فضل خدا را بجویید).
8.در یک جمله (فما ندری ما نشکر...)، چهار عامل برای شکر به درگاه الهی بیان شده است:
الف. کارهای خوب ما را که شهرت داده است.
ب. بدی‌های ما را که پوشانده است.
ج. نعمت‌های بزرگ و فراوانی که به ما بخشیده است.
د. دشواری‌هایی که ما را از آن رهانیده است.
کدام انسان است که نمونه‌هایی از این موارد را در زندگی خود ندیده باشد؟
9. اعمال خیر و عبادات ما هر چه زیاد باشد، در برابر لطف ها و احسان و نعمت‌های الهی بسیار اندک است زیرا انسان در دریای نعمت های الهی غرق است. حتی همان عبادت، لطفی است از خداوند بر او که خود، به عبادتی دیگر نیاز دارد تا شکر لطف پیشین ادا شود. لذا انسان همواره به خدایش بدهکار است ولی باید این حقیقت را بشناسد و بدان باور بیاورد. این معرفت و باور، روح کلی دعای اوست.
10. لطف خداوند بر انسان، آن چنان گسترده است که کار زشت بنده، مانع از لطف الهی نمی‌شود. اگر قرار بر این بود که گناه انسان، راه را بر احسان خداوند ببندد، هیچ کس مشمول این احسان گسترده نمی‌شد.

 ایران

ارسال نظر
نام
ایمیل
متن
ارسال
تازه ها
پربازدید
مقالات مربرط
مقام علمی سید مصطفی که در ۲۷ سالگی به مقام اجتهاد رسید
آیا پیامبران ارث مالی از خود بر جای می نهند؟| ترجمه دکتر عبدالحسین طالعی
تقدير از يك پيشنهاد و توصيه‌هاي لازم | استاد دکتر احمد مهدوي‌دامغاني
از “موسوعة الامامة فی نصوص اهل السنة” رونمایی شد
درباره کتابخانه بزرگ علامه امینی در نجف اشرف
قرآن، كتاب عقل
قرآن، كتاب عقل
هجده محرم سالروز رحلت آیت الله مامقانی
امام حسين (ع) در اشعار ناصر خسرو |دكترمهدي محقق
«سید رضی» عالمی که سخنان امام علی(ع) را وارد خانه‌ها کرد
سالگشت رحلت حاج شيخ عباس قمى قدس‏ سره (م 1359)
قرآن منسوب به خط امام رضا(ع) در آستان قدس رضوی و تکمله‌های آن|مرتضی کریمی نیا
تجربه ای از زندگی طلبگی در نجف میان سالهای 1344 ـ 1353 ش|رسول جعفریان
«تاریخ نجف» منتشر شد
بيناترين به احوال رجال ايران
اعجاز حسین کَنتوری
ابن حزم و تشيع| حسن انصاری
زیارتگاه امام محمد دور؛ یادمان شیعی کهنی که به دست داعش از بین رفت|احمد خامه یار
روایت علیرضا رحیمیان از معلم راهنما در مکتب تربیتی دو استاد|عبدالحسین طالعی
کاتب نسخۀ رجال کشی کیست؟| سید حسن موسوی بروجردی
سیدمحمدتقی خوانساری (م هفتم ذوالحجه 1371)
معرفی کتاب «مرزبان ایمان و یقین»؛ خاطرات آیت‌الله العظمی حاج سید محمدتقی خوانساری(ره)
تحلیل واقعه غدیر از نظرگاه تاریخ، اخلاق، فرهنگ و رسانه
یادداشت منتشر نشده از محمدباقر بهبودی درباره امام زمان(عج)
درنگي در نهج‌البلاغه |سيدمحسن سيدين
رضا مختاری
دسترسی به متن کتابهای نرم افزار مکتبه اهل بیت علیهم السلام
عبد الحسین طالعی
جرعه ای از دریا جلد اول| مقالات آیت الله شبیری زنجانی
قربان مخدومی
ترجمه های صحیفۀ سجادیه به زبانهای غیر فارسی / سید امیر حسین اصغری
همایش بزرگداشت علامه سید هبة الدین شهرستانی در دانشگاه کوفه + تکمیلی
اجازه سید حسین موسوی خوانساری به میرزای قمی و تذکر یک اشتباه | محسن صادقی
نامۀ آية‏اللّه‏ العظمى مرعشى نجفى به استاد سعيد نفيسى / عبد الحسین طالعی
علی اکبر زمانی نژاد
یادداشتی به قلم آیت الله خویی درباره تشرف شیخ محمد شوشتری کوفی
آیت الله سید محمد نبوی عالم سرشناس دزفول دعوت حق را لبیک گفت
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی 31 / از ابوالفضل حافظیان بابلی
احسان الله شكراللهی طالقانی
بازدید مقام معظم رهبری از غرفه موسسه کتاب شناسی شیعه در نمایشگاه مشکات
ابوالفضل حافظیان
مشروع ‏الموسوعة الكبيرة حول‏ التراث المكتوب للشيعة أوالوسيلة إلى تصانيف الشيعة
نامه هایی از و به مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی / به مناسب سالروز درگذشت دکتر شهیدی
سندی منتشر نشده از آیت الله خویی در دفاع ازانقلاب اسلامی مربوط به 48 سال پیش
گزارشی از عملکرد 6 ماهه موسسه کتاب شناسی شیعه
تحقیق و انتشار نهج‌البلاغه از روی کُهَن‌ترین نسخه‌های موجود
به مناسبت در گذشت دکتر محمود فاضل
سندی نو یافته به خط مبارک شهید ثانی (ره) درباره خاندان شهید اول و علمای جبل عامل
رونمايي از جلد اول کتاب «اطلس تاریخ اسلام»
نمایش فایل های ویدئویی
ابتدای سایت | Back to top