کد مطلب: 4853
تاریخ درج مطلب: چهارشنبه ۲۵ اسفند ۱۳۹۵
هفدهم جمادی الثانی سالگشت رحلت میرزا حسین نوری (م 1320)
جرعه ای از دریا ...

نقدی بر قصّۀ «فصل الخطاب»

یک وقت یکی از علمای معروف به منزل حاج آقای والد آمد و قصه‏ای نقل کرد. من هم آنجا بودم و از ایشان شنیدم. بعداً همان قصه را آقای گرامی از ایشان شنیده و نقل کرده بود. آقای منتظری هم در کتاب خاطراتش[1] این قصه را نقل کرده است.

آن آقا از سردار کابلی نقل می‏کرد که: من نزد حاجی نوری بودم. سید معمّمی هم آنجا بود و دست روی دستش یا پایش می‏زد و آه می‏کشید. توجه حاجی نوری را جلب کرد و حاجی به او گفت: چه شده است که این قدر آه می‏کشی؟ آن سید گفت: خداوند به ما ظلم کرده است. حاجی گفت: خداوند که ظلم نمی‌‏کند، این تعبیر یعنی چه؟ آن سید گفت: نه، ظلم کرده است. حاجی گفت: ممکن نیست که خدا ظلم کند. محال است. سید گفت: نه. حاجی پرسید: علتش چیست که چنین می‏گویی؟ سید گفت: چرا خداوند اسم جدّ ما را در قرآن ذکر نکرد تا این قدر گرفتار سنّیها نشویم؟ حاجی نوری گفت: اتّفاقاً نام حضرت در قرآن هست. سید گفت: چطور؟ در قرآن که نامی از امیرالمؤمنین؟ع؟ نیست. حاجی گفت: نه، من ادلّه‏اش را می‏آورم. چند روز بعد حاجی نوری جزواتی در باب تحریف قرآن آورد و به آن سید داد. آن سید گفت: آیا باز هم دلیل هست؟ حاجی گفت: باز هم هست. و چند وقت بعد جزوۀ دیگری آورد و به آن سید داد. آن سید هم تدریجاً جزوات «فصل الخطاب» را از حاجی نوری می‏گرفت و به چاپخانه می‏داد. وقتی حاجی نوری پشیمان شد که آن جزوات چاپ شده بود و پشیمانی سودی نداشت.

سردار کابلی می‏گفت: این قضیه گذشت. یک وقت من به سفارتخانه رفته بودم تا ویزا بگیرم. در آنجا شخصی کلاهی دیدم که خیلی به نظرم آشنا بود. از من پرسید: مرا شناختی؟ گفتم: خیلی به نظرم آشنا هستید ولی الآن تطبیق نمی‌‏کنم. گفت: من همان سیدی هستم که در منزل حاجی نوری بودم!

همان موقعی که آن آقا این قصه را نقل می‏کرد، به ذهنم آمد که سردار کابلی در موقع تألیف و چاپ فصل الخطاب نبوده است. بعداً مراجعه کردم دیدم تاریخ ولادت سردار کابلی بعد از تألیف فصل الخطاب است!

آشیخ آقابزرگ که با سردار کابلی خیلی رفیق بود، مدّتی مهمان ایشان بود و در همانجا کتابهای وی را هم فهرست کرد. وی در الذریعه تاریخ دقیق ولادت سردار کابلی را 18 محرم 1293 در کابل ضبط کرده است.[2] همچنین در الذریعه تاریخ فراغ از تألیف فصل الخطاب، دو شب مانده به پایان ماه جمادی الآخره 1292 ضبط شده است.[3] یعنی حدود شش ماه بعد از تألیف فصل الخطاب سردار کابلی متولّد شده است.[4]

اگر هم قصّه مذکور راست باشد، سردار کابلی با واسطه این قصه را نقل کرده است و ناقل در نقل اشتباه کرده است.         (دهه آخر جمادی الآخره 1432)

 

فصل الخطاب في عدم تحریف الکتاب

مرحوم شیخ آقابزرگ مطلبی را از حاجی نوری نقل کرده است و در جلسه‏ای هم شفاهی فرمود ولی ما محصّل فرمایش ایشان را نفهمیدیم. شیخ آقابزرگ می‏فرمود: حاجی نوری در کتاب فصل الخطاب منکر تحریف است و می‏گفته که ما اسم کتاب را بد گذاشتیم و باید اسم کتاب را می‏گذاشتیم: «فصل الخطاب في عدم تحریف الکتاب».[5]

آشیخ صادق خلخالی از حاج‌شیخ آقابزرگ پرسید که شنیده‏ام شما چنین نوشته‏اید. ایشان هم فرمایشی فرمود که برای ما مفهوم نبود.

من احتمال می‏دهم منظور شیخ آقابزرگ این بود که حاجی نوری عقیده‏اش این بود که پس از تحریف اوّلی، ائمه؟عهم؟ ما را به قرآن ارجاع دادند و همان حجّت قرار داده شد و پس از آن دیگر تحریف نشده است.         (شوّال 1431)

مستدرک حاجی نوری

مرحوم حاج میرزا حسین نوری صاحب مستدرک بسیار محقّق و عظیم الشأن بود.[6] خاتمۀ مستدرک ایشان در علم رجال بسیار پرفائده است. نزد اهل تحقیق این کتاب بسیار ارزشمند است. ممکن است منشأ قضاوت مخالفان، کتاب فصل الخطاب ایشان باشد که آن نیز درست فهم نشده است.

استناد فصل الخطاب به حاجی نوری قطعی است.      (صبح عرفه، 9/10/1385 ش)

همه‏کاره میرزا

حاجی نوری همه‏کاره دستگاه میرزای شیرازی بود. شنیدم چون میرزا فرصت نداشت به دید و بازدید اشخاص برود، حاجی نوری را از طرف خود می‏فرستاد. تقسیم وجوه میرزا هم به دست او بود.

حاجی نوری قصیده‏ای به نام «غدیریه» دارد که مفصّل است و من اخیراً آن را
 دیدم. در آن قصیده از میرزا خیلی باعظمت یاد کرده است.[7] وقتی آن اشعار را می‏دیدم اشکال ذوقی فی‌الجمله‏ای به نظرم آمد: تعداد ابیات قصیده 113 بود. خوب بود حاجی نوری قصیده‏اش را به 110 یا 114 بیت ختم می‏کرد و عدد 110 با قصیدۀ غدیریه بیشتر
 تناسب دارد.

در دوره صفویه در تألیفات به اعداد توجّه ویژه‏ای می‏شده است. اثناعشریه‏های شیخ بهائی نمونه‏هایی از ده‏ها کتاب با موضوع اثناعشریه است.   (شوال 1432)

فقه الرضا؟ع؟

حاجی نوری در مستدرک دربارۀ فقه الرضا؟ع؟ نوشته است: «لنا إلیه طریق آخر لایکون حجّة لغیرنا». مرحوم حاج آقا رضا زنجانی می‏گفت: من زیرش نوشتم: «ولا لنا»![8]

من از حاج آقا رضا شنیدم و او هم از مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری نقل می‏کرد که حاجی نوری از شخص جفّاری دربارۀ فقه الرضا؟ع؟ سؤال کرده بود و او گفته بود که املاء حضرت و به خطّ احمد بن اسحاق قمی است.[9]

 

منشآتِ ابن طاوس

ابن حجر در لسان المیزان درباره علاّمه حلّی می‏گوید: «وکان آیة فی الذکآء».[10]

کیفیت ورود و خروج علّامه حلّی در مناظره با علمای مذاهب در مجلس شاه خدابنده به قدری جالب و زیبا بود که توجّه سلطان خدابنده را به خود جلب کرد و سبب شد که مذهب شیعه در ایران رواج پیدا کند.

علاّمه با این جایگاه علمی و معنوی، شاگرد بلاواسطۀ ابن‌طاوس بوده است و او را صاحب کرامت معرّفی می‏کند.

برخی بر سید ابن طاوس اشکال کرده‏اند[11] که در کتب خود ادعیه و زیاراتی برای اماکن مقدّسه ذکر کرده و معلوم نکرده است که از منشآت خودش است یا از مصادر نقل کرده است. پس از چاپ مستدرک الوسائل حاجی نوری معلوم شد که این زیارات در مصادر نقل شده است و ابن مشهدی در مزار همان زیارات را مسنداً نقل کرده است.[12]

            (21/3/1387 ش)

 

 



[1]. خاطرات، ج 1، ص 81.

 

[2]. الذریعة، ج 2، ص 366.

 

[3]. الذریعة، ج 16، ص 232، ش 912؛ نیز رك: جمع پریشان، ج 1، ص 79 _ 82، مقالۀ «الجواد قد یکبو». در این مقاله شواهد دیگری بر عدم صحّت این نقل ذکر شده است.

 

[4]. پدر سردار کابلی هم نمی‌‏تواند ناقل این قضیه باشد، چون تا سال 1304 در هند و اطراف بوده و آن سال به ایران آمد. (رك: زندگانی سردار کابلی، ص 21)

 

[5]. شیخ آقابزرگ در الذریعه (ج 16، ص 232) از قول حاجی نوری در کتاب الرد علی کشف الارتیاب در پاسخ اعتراضاتی که بر وی شده است چنین می‏نویسد:

إنّ الاعتراض مبنيّ على المغالطة في لفظ التحریف، فإنّه لیس مرادي من التحریف التغییر والتبدیل، بل خصوص الإسقاط لبعض المنزل المحفوظ عند أهله، ولیس مرادي من الکتاب القرآن الموجود بین الدفّتین، فإنّه باق علی الحالة التي وضع بین الدفّتین في عصر عثمان، لم یلحقه زیادة ولا نقصان، بل المراد الکتاب الإلهي المنزل.

وسمعت عنه شفاهاً یقول: إنّی أُثبت فی هذا الکتاب انّ هذا الموجود المجموع بین الدفّتین کذلک باقٍ على ما کان علیه في أوّل جمعه کذلک في عصر عثمان، ولم یطرأ علیه تغییر وتبدیل کما وقع على سائر الکتب السماویة، فکان حریّاً بأن یسمّى: «فصل الخطاب في عدم تحریف الکتاب»، فتسمیته بهذا الاسم الذي یحمله الناس على خلاف مرادي خطأ في التسمیة، لکنّي لم أُرد ما یحملوه علیه، بل مرادي إسقاط بعض الوحي المنزل الإلهي، وإن شئتَ قلتَ اسمه: «القول الفاصل في إسقاط بعض الوحي النازل».

[6]. علّامه سید عبدالحسین شرف‏الدین در کتاب بغیة الراغبین، استادش محدث نوری را چنین می‏ستاید:

«کان (أعلى اللـه مقامه) وجهة الأعلام من حملة السنن النبویة، وحفظة الآثار المقدّسة، قبلة روّادها، وقدوة الباحثین عن مفادها، غیر مدافع ولا معارض، وکان في الإیمان باللـه (عزّوجلّ) والثقة به والتوکّل علیه والتسلیم إلیه والرضی بقضائه وقدره والنصح له ولکتابه ولرسوله ولأئمّة المسلمین ولعامّتهم والورع عن محارمه والاجتهاد في عبادته تعالى في غآیة لاترام، وشأوٍ لایدرك، وکان بحیث لاتدرك آثاره في مکارم الأخلاق ومحامد الصفات وعزّة النفس وتأنّقها والترفّع بها، مع التواضع للمؤمنین، والعطف على الیتامىٰ والأیامىٰ والفقراء والمساکین، لایجارىٰ في شرفه، ولایبارىٰ في علوّ قدره، وکان من علمي الفقه والأُصول في ذروة سامیة، ذا ملکة قدسیة راسخة تبوّأ فیها منازل الفقهاء المسلمین.

عرفت منه الإخلاص لوجه اللـه (عزّوجلّ) في کلّ ما یصدر عنه من قول أو فعل، فأخذ بمجامع قلبي، وملك حُبُّه عنانی، فکنت أتّبع أثره اتّباع الفصیل أثر أُمّه، وکان یبسط لي أعطافه، ویوسّع لی أکنافه، لم یألُ في تربیتي جهداً، ولم یدّخر عنّي وسعاً، وأجازني إجازة مفصّلة، فکنت مغتبطاً بحسن ظنّه، محبوّاً بثنائه، محبوراً بدعائه، حتّى قضىٰ نحبه مبروراً مشکوراً، أعلى اللـه مقامه وأجزل إکرامه». (موسوعة الإمام  السیّد عبدالحسین شرف الدین، ج 7، ص 509 _ 510)

[7]. سفینه علوی، دفتر اوّل، ص 705 _ 719.

 

[8]. مسلّماً فقه الرضا از حضرت رضا؟ع؟ نیست. صدوق وقتی اخبار حضرت رضا؟ع؟ را در کتاب عیون اخبار الرضا؟ع؟ ذکر می‏کند، به این کتاب اشاره‏ای نمی‌‏کند بلکه در هیچ یک از کتابهایش از جمله کتاب من لایحضره الفقیه به این کتاب هیچ اشاره‏ای نمی‌‏کند. اگر کتاب از حضرت رضا؟ع؟ باشد، چرا صدوق از آن نقل نکند؟ البته این کتاب در دست صدوق بوده و فتاوای پدرش با آن مطابق است، سخن در استناد آن به حضرت رضا؟ع؟ است.

سید حسن صدر در رسالۀ فصل القضاء في الکتاب المشتهر بفقه الرضا می‏گوید: این همان کتاب تکلیف شلمغانی است که در ایام استقامتش نوشته است، چون در آن یکی دو فتوای اختصاصی شلمغانی ذکر شده است.

ظاهر دلیل مرحوم صدر خوب است. آشیخ محمد رضا مسجدشاهی به این حرف اشکال کرده است. (ش)      (اولرجب 1433)

آقای استادی در کتاب چهل مقاله (ص 20) نوشته است: «شنیده‏ام مرحوم شیخ محمد رضا اصفهانی _ صاحب وقایه _ ردّی بر رساله فصل القضاء نوشته است که هنوز به نسخۀ آن دست نیافته‏ام و صحت و سقم این مسموع را نیز نمی‌‏دانم».

[9]. آیةاللـه شیخ محمد علی اراکی؟رح؟ در یادداشتهای خود از مرحوم حاج شیخ این قضیه را چنین نقل کرده است: «نقل فرمود استاد استناد (دام عمره) که آن مرحوم خواست از شخص جفّاری که در خصوص این کتاب از جفر استفساری نماید تا جواب چه آید. چون رجوع کرد، جواب آمد: املاء از آن جناب و تألیف از احمد بن محمد بن عیسی است». (یادنامۀ آیةاللـه اراکی، ص 502)

حضرت آیةاللـه شبیری زنجانی پس از ملاحظه این نقل فرمودند: من از حاج آقا رضا شنیدم و او از حافظه‏اش این قضیه را نقل کرد، ولی آقای اراکی مستقیماً از حاج شیخ می‏شنید و یادداشت می‏کرد، لذا باید نقل آقای اراکی صحیح باشد.

 

[10]. لسان المیزان، ج 2، ص 317، رقم 1295.

 

[11]. از جمله صاحب روضات در روضات الجنّات (ج 4، ص 330، ش 405).

 

[12]. محدّث نوری در خاتمه مستدرک الوسائل (ج 2، ص 450 _ 451، چاپ جدید) در مقام اشکال بر صاحب روضات الجنّات چنین نوشته است:

أوّلاً: أنّ دیدن السید في بعض مولّفاته کالأمان والمهج والدروع أنّه إذا أراد ذکر دعاء أنشأه بنفسه التصریح به، فلاحظ حتّى یظهر لك صدق ما ادّعیناه، ولولا خوف الإطالة لأشرت إلى مواضعه.

... ورابعاً: أنّ ما ذکره السید من الآداب والأعمال المتعلّقة بالمسجد ذکره قبله الشیخ محمد بن المشهدي في مزاره وذکره قبله الشیخ الجلیل المفید؟رح؟ في مزاره، والعجب من قوله «في شيء من کتب أصحابنا... إلى» آخره، فهب أنّه ما عثر على المزارین، فهلاّ نظر إلى مزار البحار؟!

جرعه ای از دریا  ،جلد سوم


ارسال نظر
نام
ایمیل
متن
ارسال
تازه ها
پربازدید
مقالات مربرط
اجازات شیخ نعمة غول العاملی المیسی | محمد سمامی حائری
احضار ارواح
چرا همه اسناد کافی حجت است؟| محمد فایزی
معرفی میراث فقهی رویت هلال
مؤيدات تحريف فهرست نجاشى درباره ابويعلى
بازمانده هایی از میراث کهن حدیثی امامیّه| امین حسین پوری
سیاست استعمار انگلیس در ایرانِ عصر ناصرى و راهبرد میرزای شیرازی در نهضت تحریم تنباکو | به کوشش: محمدصادق ابوالحسنی
استاد سید محمد فرزان به روایت حجة الاسلام آل طه (زید عزه) | محمد جواد شعبانی مفرد
حدیث النوروز في کلام العلّامة ابن فهد الحلّي |رضا المختاری
همایش ”مدرسه کلامی - فقهی شیعه در لکهنو“
تببین جایگاه علمی مرحوم علامه غفران مآب موسس مدرسه علمی شیعه در لکهنو
کتاب شیعه به منزل ۱۳ و ۱۴ رسید + فهرست مطالب
شیخ ابوالقاسم کبیر
مدیر مؤسسه کتابشناسی شیعه، در گفتگوی اختصاصی با شبکه اجتهاد
امام موسی صدر در ساحت علم و سیاست
یادی از آیت‌الله حاج شیخ «علی‌محمد ابن‌العلم» از علمای قرآنی خوزستان
سید العلماء لکهنوی
حكايت آخوند و ميرزا على اكبر نوقانى
سالگشت ارتحال آیة الله محمد نهاوندی
شخصیت، آثار و زمانه سید مرتضی
"یک قصه از حیات" | رضا مختاری
تطورّات مرجعیت در سده اخیر
دربارۀ کتاب «شرح الرسالة» از سید مرتضی| رضا مختاری
تکملۀ مأخذشناسى آيت الله‏ ميرزا جواد آقا تهرانى | هادی ربانی
آيت الله روحاني، نياز امروز و فرداي حوزه هـا | رضا مختاري
رضا مختاری
دسترسی به متن کتابهای نرم افزار مکتبه اهل بیت علیهم السلام
عبد الحسین طالعی
جرعه ای از دریا جلد اول| مقالات آیت الله شبیری زنجانی
قربان مخدومی
ترجمه های صحیفۀ سجادیه به زبانهای غیر فارسی / سید امیر حسین اصغری
همایش بزرگداشت علامه سید هبة الدین شهرستانی در دانشگاه کوفه + تکمیلی
اجازه سید حسین موسوی خوانساری به میرزای قمی و تذکر یک اشتباه | محسن صادقی
علی اکبر زمانی نژاد
نامۀ آية‏اللّه‏ العظمى مرعشى نجفى به استاد سعيد نفيسى / عبد الحسین طالعی
یادداشتی به قلم آیت الله خویی درباره تشرف شیخ محمد شوشتری کوفی
آیت الله سید محمد نبوی عالم سرشناس دزفول دعوت حق را لبیک گفت
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی 31 / از ابوالفضل حافظیان بابلی
احسان الله شكراللهی طالقانی
ابوالفضل حافظیان
بازدید مقام معظم رهبری از غرفه موسسه کتاب شناسی شیعه در نمایشگاه مشکات
مشروع ‏الموسوعة الكبيرة حول‏ التراث المكتوب للشيعة أوالوسيلة إلى تصانيف الشيعة
نامه هایی از و به مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی / به مناسب سالروز درگذشت دکتر شهیدی
سندی منتشر نشده از آیت الله خویی در دفاع ازانقلاب اسلامی مربوط به 48 سال پیش
گزارشی از عملکرد 6 ماهه موسسه کتاب شناسی شیعه
تحقیق و انتشار نهج‌البلاغه از روی کُهَن‌ترین نسخه‌های موجود
به مناسبت در گذشت دکتر محمود فاضل
بزرگترین کتاب‌شناس قرن اخیر +تصاویر
سندی نو یافته به خط مبارک شهید ثانی (ره) درباره خاندان شهید اول و علمای جبل عامل
نمایش فایل های ویدئویی
ابتدای سایت | Back to top