کد مطلب: 4768
تاریخ درج مطلب: شنبه ۴ دی ۱۳۹۵
کاشف الأسرار؛ الذریعه ای دیگر | علی اکبر صفری
معرفی کتاب کاشف الاسرار اثر میرزا محمد مهدی کشمیری

کاشف الأسرار؛ الذریعه­ای دیگر

علی اکبر صفری

درباره فهرست آثار مکتوب شیعه نام الذریعه اثر سترگ علامه شیخ آقابزرگ تهرانی(درگذشته 1389ق/ 1347ش) بسیار نام بردار است و اکنون بیش از صد سال از تالیف این اثر سترگ  گذشته و هنوز منبع جدید و روزآمد و فراگیر  برای پژوهش و شناخت آثار شیعه تدوین نشده است.     

علامه تهرانی چنان که خود نوشته  تالیف الذریعه را روز دحو الأرض (25 ذیقعده)1329ق آغاز کرده تا سال 1331ق نخست عنوان کتابها را به ترتیب حروف اوّل اسامی آنها در مجلّداتی بزرگ گرد آوررده است و این مجموعه را «مسوّده الذریعه» نامید. آن گاه آن را به ترتیب اسامی نام کتابها به شیوه رایج میام مؤلفان آنها آن را در شش مجلّد تا سال 1334ق مرتّب کرد. در سال 1355ق نخستین جلد و 1356ق و 1357 جلدهای دوم و سوم در نجف اشرف به چاپ رسید. در مجموعه بیست و شش جلدی الذریعه بیش ار پنجاه و پنج هزار اثر معرفی شده است.(الذریعه ج 10 ص 26-27).

فهرستی که معرفی آن در پی خواهد آمد؛ کتاب کاشف الاسرار اثر میرزا محمد مهدی کشمیری  لکنهو؛ نویسنده تکمله نجوم السماء است. زندگی نامه نویسنده: میرزا محمد مهدی لکنهوي در 1282ق در لکنهو متولد شد. پدر وی میرزا محمد علی لکنهوی از علمای تراجم نگار است وبه واسطه تالیف کتاب نجوم السماء شهرت دارد. میرزا محمد مهدی لکنهوی  در شمار شاگردان مفتی محمد عباس . مولانا محمد هادی تقوی و مولانا محمد مهدی ادیب و حکیم محمد جی است. میرزا محمد مهدی در سال 1308ق، 1312ق،1324ق به عراق سفر کرد و در سال 1321ق نیز به ایران آمد. وی در این سفرها شرح حال و آثار عالمان و نویسندگان را برای درج در کتاب تکمله نجوم السماء بدست آورد و همچنین کتابها و منبع پژوهشی خود را نیز گرد آورد.

نجوم السماء، احوال علما تا اواسط سده سيزدهم آمده بود، ميرزا محمد مهدى به درخواست مولانا سيد ابو الحسن بن سيد على شاه در 1321 قمرى به تأليف ذيلى بر آن، در شرح احوال ديگرعلماى سده سيزدهم و قرن چهاردهم پرداخت و در نگارش آن گذشته از ديده‏ها و شنيده‏هاى خود از مآخذ ديگر بهره‏ها برد و دست‏كم تا 1325 به تأليف آن سرگرم بود.

ساختارتكمله نجوم السماء چنان که مولف نوشته:« ...در ترتیب احوال علماء کرام سال وفات را لحاظ کردم و بر طبق آن ترتیب نمودم و آن تراجم که سال وفات معلوم نشده در آخر تکمله نجم ثالث ثبت نمودم و نجم رابع را دو حصّه نمودم در حصّه اوّل سال وفات را مرعی داشتم و در حصّه دوم که در آن علماء موجوده و حی را ذکر کرده ام و در آن سال ولادت آنها را ملحوظ کردم چون این تراجم قبل از یک هزار است لهذا اولاً در نجم ثالث این را نوشتم و بعده دیگر تراجم را» (مقدمه تکمله نجوم السماء ج 1 ص 5)

آیت الله مرعشی نجفی تصویری از نسخه خط مولف کتاب  تكمله نجوم السماء  را از کتابخانه ناصریّه در سال 1397  دریافت نموده و آن را  به زیور طبع آراست. این چاپ از طرف انتشارات بصیرتی قم در دو جلد منتشر شد. آیت الله مرعشی نجفی در مقدمه آن رساله ای در شرح احوال و آثار مولف به نام «التبصرة في ترجمة مؤلف التکملة »  نگاشته است. آثار دیگر این دانشمند عبارتند از: حاشيه مسلم العلوم؛ سفرنامه عراق و ايران و تذكره ملاقات با علما؛ ديوان اردو، ديوان فارسى

این دانشور فاضل در21 رمضان 1330 در زادگاهش درگذشت و در حسینه غفرانمآب به خاک سپرده شد.[1]

وی این فهرست را به عنوان تکمله ای بر کتاب کشف الحجب و الأستار عن احوال الکتب و الأسفار  اثر علامه سید اعجاز حسین نیشابوری کنتوری هندی  (درگذشته 1286ق در لکنهو )، نگاشته است.  کشف الحجب و الأستار فهرستی است از عنوان کتابهای شیعه، سامان یافته بر پایه حروف الفبا. در این اثر 3414 کتاب معرفی شده البته برخی کتابها به دو نام یا بیشتر شناسانده شده است. شمار کتابهای تکرای کمتر از سیصد عنوان است و در حدود سه هزارعنوان  کتاب در این فهرست آمده است. این کتاب از منابع الذریعه و مراة الکتب بوده است.

کشف الحجب در سال 1330ق (پنجاه سال پس از درگذشت مولف آن) به همت محمد هدایت حسین همراه با فهرست اعلام و اماکن درهند چاپ و بار دیگر به چاپ افست آن از انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی به سال  منتشر شد.[2]

تالیف کتاب کاشف الاسرار به زبان عربی بوده و آن را  در پایان ماه ذی حجّه سال 1323ق آغاز کرده است. مولف تدوین این اثر را در جزوه هایی جداگانه به ترتیب حروف الفبا گرد آورده  و درتاریخ 13 شوال 1327ق تحریر اولیه این اثر(مسوّده) به پایان رسیده  است.   چنان که از حواشی  و افزوده هایی متن بر می آید تا پایان عمر(1330ق) به کار تالیف و افزودن مدخل ها اهتمام داشته است. به علت حضور مولف در هند بیشتر آثار معرفی شده  به میرا ث مکتوب شیعه در این سرزمین اختصاص دارد و شماری از آثار علمای شیعه نیز با استفاه از منابع زندگی نامه ای مانند خاتمه مستدرک الوسائل محدّث نوری و ... فراهم آمده است.

سبک مولف در معرفی آثار چنین است. در آغاز نام کامل اثر ثبت شده و نام مولف و شرح مختصری از مطالب کتاب و چگونگی تالیف و شمار مجلدات  آن شناشانده شده است مولف در برخی آثار که نسخه خطی کتاب را در اختیار داشته به نسخه شناسی اثر پرداخته است و سطوری از آغاز کتاب آورده است. 

آغاز این اثر چنین است:

«بسم الله الرحمن الرحیم

نحمدک و أنت الواحد و الأحد الصّمد و نصلّي علی رسوله الکریم محمّد الأمجد و نسلّم علی ابن عمّه و خلیفته بلافصل علي علیه السلام الممجّد و علی آله و أولاده المعصومین الطاهرین و علی أصحابه الخیرة البررة المیامین و علی التابعین المنتجبین الی یوم الدین. أمّا بعد فیقول العبد الخاسر الأثیم الراجي الی رحمة ربّه الغافر الرحیم المیرزا محمد مهدي بن العلامة مولانا المیرزا محمد علي الشیرازي أصلاً و اللکنهوي مولداً و منشأ و النخعي نسباً، اللهم إغفرلي و لوادي و أستاذي و جمیع المؤمنین و المؤمنات الأحیاء و الأموات بحرمة محمّد و آله صاحب الکرامات و المعجزات. إنّ هذه الرسالة الباهرة و العجالة الزاهرة المسمّاة بکاشف الأسرار في بیان الکتب و الأسفار فحرّرت فیها أسماء الکتب التي بقیت من کشف الحجب و الأستار عن أحوال الکتب و الأسفار و رتّبتها علی ترتیب حروف التهجّي في آخر شهر ذي الحجّة الحرام سنة ثلاث و عشرین بعد المأئة الثالثة و الألف و الله الموّفق و المعین و الیه نستعین. حرف الألف آئینه حق نما بالفارسیّة في أحوال آیة الله في العالمین و حجّته علی الجاهدین مولانا السیّد دلدار علي النصیرآبادي طاب ثراه المعروف بغفرانمآب قد جمعها بعض تلامیذه إسمه حیدرشاه الکشمیري، أوّله الحمد لله الّذي أنار الحق و أعلی إعلامه الخ...  »

وی در این کتاب به آثار دیگر خود نیز اشاره ای داشته است:

تفسیر الآیات بالفارسیّة للفاضل الجلیل و الأدیب النبیل السیّد اعجاز حسین الأمروهي قد ذکرت ترجمته في تکملة نجوم السماء أوّله..( کاشف الأسرار ج2 ص 345)

در این کتاب برخی آثار پدرش را نیز نام برده است:

نجوم السماء: فی تراجم العلماء بالفارسیّة لوالدي العلاّمة مولانا المرزا محمد علی بن صادق علی بن محمد مهدي بن کاظم الشیرازي أصلاً و النخعي نسباً و اللکنهوي مولداً و مدفناً طاب ثراهم المتوفي سنة التاسعة بعد المأئة الثالثة و الألف لأمر بعض العلماء الأعلام و المتکلّمین العظام.

أوّله: الحمد لله الذي رفع درجات العلماء حتّی فضّل مدادهم علی دماء الشهداء الخ. قد جمع فیه أحوال البتداء عهد المائة الحادي عشر الی زمانه.(کاشف السرار ج 11 ص 105).

تاریخ زعفران زار: في أحوال الشعراء الکشمیر بالفارسیّة لم یتم لولدي الماجد و الفاضل الناقد المیرزا محمد علي بن محمد صادق علي الشیرازي الأصل و النخعي نسباً المتوفّی سنة تسع و ثلاثمأئة بعد الألف. ( کاشف الأسرار ج2 ص 22)

تعداد مجلدات مسوّده این اثر  بیش از بیست و پنج جلد است؛ برخی از نسخه های خطی و  برخی از مجلّدات نیز به صورت عکسی در کتابخانه آستان قدس نگهداری می شود. تصویری از برخی مجلدات این فهرست نیز در مرکز میکرو فیلم نور در دهلی هند  موجود است. 

نسخه شناسی شماری از مجلدات که به رؤیت نگارنده سطور رسیده بدین شرح است:

-       جلد اوّل این اثر در معرفی مولفاتی است که با «الف» و    « باء» آغاز شده و در 176 برگ تحریر شده است. 

-       جلد دوم این اثر دربردارنده عنوان کتابهایست که با حرف «تا» شروع شده و تا حرف «جیم» در این مجلد است. این نسخه 297برگ، به خط نسخ تحریری قلمی شده است. خط متن به خط کاتب و افزوده ها به خط مولف است.

-       جلد سوم در بردارنده عنوان آثاریست که با حرف «حا» شروع شده و تا حرف «ذال» در این نسخه به قلم آمده است.  تعداد اوراق این نسخه 336 برگ است.

-       این اثر جلد چهارم کتاب کاشف الاسرار است و  و تمام مجلد 308 برگی اختصاص به آثاریست که با حرف «ر» تا «شین» آغاز گردیده است.

-       جلد دهم این کتاب به معرفی کتابهای آغاز شده با حرف «میم» اختصاص دارد. تداد اوراق 222 برگ است.

-       جلد یازدهم ویژه ادامه حرف «میم»  تا حرف «یا» است. تعداد  اوراق 218 برگ است.

نوع جلد تمامی نسخه ها تیماج قهوه ای زرکوب  و برخی مجلدات چرم مصنوعی عنّابی است. برخی از عطف دچار آسیب شده است.

در پایان یادآورمی شود این اثر  با کشف الحجب و الأستار در موسسه کتابشناسی شیعه در دست تصحیح و نشر  است.



[1] مطلع انوار؛ احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند، مرتضى حسين صدر الافاضل (مشهد، بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى ، 1374) ص 627-628

 ،طبقات أعلام الشيعة،نقباء البشر ج 5 ص462، التبصرة في ترجمة مؤلف التکملة، آیت الله مرعشی نجفی(مقدمه کتاب تکمله نجوم السماء)

[2] جمع پریشان ، مجموعه مقالات استاد رضا مختاری، ج1 ص 510


...
علی اصغرصفری
12/27/2016 9:47:37 AM
پاسخ
باعرض تشکر وسپاس
نام
ایمیل
متن
ارسال
ارسال نظر
نام
ایمیل
متن
ارسال
تازه ها
پربازدید
مقالات مربرط
توضیح و تکمله یادداشت مربوط به جد و پدر قاضی نورالله
انوار محصول محافل و حلقه‌های علمی شهر هزار حکیم است
مزار ملاصدرا کجاست؛ بصره یا نجف؟
نگاهی به احوالات صاحب تفسیر «روان جاوید»
تاریخ سیاسی، فرهنگی و اجتماعی تشیع در آذربایجان
جد و پسر قاضی نورالله شوشتری به روایت تذکره وادی ایمن در نیمه اول سده سیزدهم
کنگره بزرگداشت آیت الله نجفی دهکردی در شهرکرد برگزار می شود
الكلداري وديوان التاجر |وسام السبع
به یاد خبره علم رجال
آیت‌الله صابری همدانی و قدم در طریقت روحانیت
محمد علي العصفور وتاريخ البحرين | وسام السبع
عالمی که در کسوت روحانیت ،عمامه نمی گذاشت
نفحات الازهار، تحریر و تکمیلی جامع از عبقات الانوار
شيخ حسنعلى نخودكى اصفهانى قدس‏ سره (م 1361)
مجتهدی که خانه خود را حوزه علمیه کرد + تصاویر
ترکیب‌بندی در احوال امام زمان(عج) از سلیمی تونی ترکیب‌بندی در احوال امام زمان(عج) از سلیمی تونی |مریم نوری‌نیا
معرفی پایان نامه ای با عنون «علل عدم پیشرفت شیعه در هندوستان»
غفلت از نقش علمای شیعه هند در گسترش تشیع و دفاع از این مکتب
اخلاق انتظار یک کلمه بیشتر نیست: «انسان زیستن»|دکتر عبدالحسین طالعی
۲۰ سال کوشش مداوم شیخ کلینی در جهت حفظ میراث اهل بیت(ع)
صادر کننده فتوای تاریخی جهاد علیه روس ها
مناظره به سبک میرزای شیرازی و آخوند خراسانی
آثار البهائي في البحرين قبل450 عام
انتشار دومین شماره از خبرنامه کنگره بین المللی بزرگداشت علامه میرحامد حسین
مبانی اصولی شیخ اعظم انصاری(ره) در یک کتاب
رضا مختاری
دسترسی به متن کتابهای نرم افزار مکتبه اهل بیت علیهم السلام
عبد الحسین طالعی
جرعه ای از دریا جلد اول| مقالات آیت الله شبیری زنجانی
قربان مخدومی
ترجمه های صحیفۀ سجادیه به زبانهای غیر فارسی / سید امیر حسین اصغری
همایش بزرگداشت علامه سید هبة الدین شهرستانی در دانشگاه کوفه + تکمیلی
اجازه سید حسین موسوی خوانساری به میرزای قمی و تذکر یک اشتباه | محسن صادقی
نامۀ آية‏اللّه‏ العظمى مرعشى نجفى به استاد سعيد نفيسى / عبد الحسین طالعی
علی اکبر زمانی نژاد
یادداشتی به قلم آیت الله خویی درباره تشرف شیخ محمد شوشتری کوفی
آیت الله سید محمد نبوی عالم سرشناس دزفول دعوت حق را لبیک گفت
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی 31 / از ابوالفضل حافظیان بابلی
احسان الله شكراللهی طالقانی
بازدید مقام معظم رهبری از غرفه موسسه کتاب شناسی شیعه در نمایشگاه مشکات
مشروع ‏الموسوعة الكبيرة حول‏ التراث المكتوب للشيعة أوالوسيلة إلى تصانيف الشيعة
ابوالفضل حافظیان
نامه هایی از و به مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی / به مناسب سالروز درگذشت دکتر شهیدی
سندی منتشر نشده از آیت الله خویی در دفاع ازانقلاب اسلامی مربوط به 48 سال پیش
گزارشی از عملکرد 6 ماهه موسسه کتاب شناسی شیعه
تحقیق و انتشار نهج‌البلاغه از روی کُهَن‌ترین نسخه‌های موجود
به مناسبت در گذشت دکتر محمود فاضل
سندی نو یافته به خط مبارک شهید ثانی (ره) درباره خاندان شهید اول و علمای جبل عامل
رونمايي از جلد اول کتاب «اطلس تاریخ اسلام»
نمایش فایل های ویدئویی
ابتدای سایت | Back to top