کد مطلب: 3995
تاریخ درج مطلب: دوشنبه ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۳
شيخ صدوق و كتاب النبوّة | على عليزاده آقكند ‏ ‏
این نوشتار به معرفی کتاب النبوة که توسط آقای محسن درگاهی بازسازی شده، پرداخته است.

چكيده : در ميان آثار متعدّد شيخ صدوق (311 - 381 ق)، كتاب النبوّة از آثارى است كه اين شخصيّت گرانمايه آن را در شرح و بسط تاريخ ‏انبياى عظام و تحوّلاتى كه در طول اعصار و زندگانى ايشان رخ داده، تأليف كرده و در قالب بيان احاديث مستند و با اشاره به سلسله سندى هر ‏خديث، به بيان مقصود خود مبادرت ورزيده است. در اين مقال، به بيان نكاتى در باب معرّفى كتاب النبوّة، مباحثى پيرامون وجود يا عدم اين ‏كتاب، اقوال ديگران راجع به اين كتاب، پرداخته شده‌است.‏
كليدواژه‌ها : كتاب النبوّة / شيخ صدوق / ابوجعفر محمّدبن على‌بن حسين قمى / ابن‌بابويه.‏
آثار شيخ صدوق ‏
شيخ صدوق آثار متعدّدى دارد. مرحوم نجاشى در رجالش نام 193 عنوان را ذكر كرده‌است. (نجاشى، ج 2، ص ‏‏90 - 89) مرحوم محمّدبن سليمان تنكابنى در قصص‌العلماء 198 تأليف شيخ صدوق را نام برده‌است. (تنكابنى، ص ‏‏166) سعيد نفيسى ‏
در مقدّمه مصادقة الاخوان از 214 كتاب منسوب به صدوق اسم مى‌برد.‏ ‏  اين تأليفات ‏
عمدتآ در اين موضوعات‌اند: فقه، تفسير، سيره پيغمبر9 و ائمّه :، احتجاج، اخبار فضائل اهل بيت، اخبار غيبت ‏و علائم ظهور امام غائب (عج)، پاسخ به سؤالات علماى بلاد اسلامى، مذاكراتى كه در دربار ركن‌الدوله ‏ديلمى (درزى) در شرح عقائد اماميّه و دفاع از مذهب اثناعشرى بيان شده است. بعضى از آنها كه به چاپ ‏رسيده، عبارت‌اند از: التوحيد، المقنع، علل الشرايع، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، اكمال الدين، معانى الاخبار، جامع الاخبار، ‏مصادقة الاخوان، خصال، كتاب من لايحضره الفقيه، عيون اخبار الرضا 7، رسالة الاعتقادات، الهداية فى الاصول. قسمتى از كتاب ‏اكمال الدين در يكصد سال قبل در هايدلبرگ آلمان به وسيله «مولر» منتشر شده و رساله اعتقادات به انگليسى ‏ترجمه شده است.(بروكلمان، ذيل1، ص 322 ـ 321)‏
كتاب النبوّة
در ميان آثار شيخ صدوق كتابى هست با عنوان كتاب النبوّة كه در انتساب آن به ايشان ترديدهايى وجود دارد. ‏چنان‌كه از مراجعه به فهارس نسخ خطى و منابع و مصادر بر مى‌آيد، نسخه‌اى از اين كتاب باقى نمانده است ‏و در كوران حوادث دنيا از بين رفته است. و لذا در منابع متأخّر هيچ نامى از اين اثر را در عداد تأليفات ‏ايشان نام نمى‌برند؛ ولى آنچه مسلّم است، اين است كه وجود اين اثر قابل انكار نيست و اين در مراجعه به ‏منابع متقدّم روشن مى‌شود. لذا ما در ادامه، نقل قول‌هايى از علما و بزرگان مى‌آوريم كه نشان‌دهنده وجود اين ‏كتاب و استفاده از آن در منابع و مصادر متقدم خود مى‌باشد.‏
در ادامه، از كتابهايى كه در آنها از كتاب النبوّة اقوالى نقل و احاديثى آمده است، در نام مى‌بريم. البتّه شيخ ‏صدوق كتاب ديگرى در اين راستا دارد با عنوان جامع حجج ‏
الانبياء ‏  كه اين كتاب هم در موضوع نبوّت مى‌باشد. در فهرست نجاشى و شيخ  ‏
طوسى نيز از كتاب النبوّة در زمره كتب عقايدى شيخ صدوق نام برده شده است. (طوسى، الفهرست، ص 237، رقم ‏‏710 و نجاشى، ص 389، رقم 1049)‏
ابن‌شهرآشوب در معالم العلماء از كتاب النبوّة صدوق نام برده است و مى‌گويد كه اين كتاب در نه جزء است. ‏‏(مازندرانى، معالم العلماء، ص 112، 764) ابن‌طاووس نيز در كتابهاى الاقبال و فرج المهموم از كتاب النبوّة صدوق رواياتى ‏نقل كرده است.‏ ‏  همچنين ‏‎ ‎ابن‌طاووس در اقبال (ابن طاووس، ص 623) روايتى در باب حضرت رسول اكرم 9 از جزء چهارم كتاب النبوّة را ‏نقل مى‌كند.‏
شيخ حرّ عاملى (م 1104 ق) در خاتمه وسائل الشيعه نام كتاب النبوّة را آورده و آن را از كتب مورد اعتماد بر شمرده ‏است. (حر عاملى، ص 30 و 45 و 163) ‏
اسماعيل پاشا بغدادى (م 1339 ق) در ايضاح المكنون و هدية العارفين از كتاب النبوّة شيخ صدوق نام برده‌اند. (حاجى ‏خليفه، ج 2، ص 342 و بغدادى، ج 2، ص 52) شيخ آقا بزرگ تهرانى (م 1389 ق) در الذريعه الى تصانيف الشيعه به اين ‏كتاب اشاره نموده است. (تهرانى، ج 24، ص 40 و 200)‏
از همه مهم‌تر و متقن‌تر استنادات و ارجاعاتى است كه صدوق خود در كتابهاى ديگرش به اين كتاب دارد. ‏به عنوان نمونه، مى‌توان به موارد زير اشاره نمود: ‏
در كتاب من لا يحضره الفقيه، ج 1، ص  267، ذيل حديث 845 مى‌فرمايد : «وَ قَدْ أَخْرَجْتُ الْخَبَرَ فِي ذَلِکَ عَلَى ‏وَجْهِهِ فِي كِتَابِ النُّبُوَّة.»‏
كتاب من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 231، ذيل حديث  2279 : «لَمْ أُحِبَّ تَطْوِيلَ هَذَا الْكِتَابِ بِذِكْرِ الْقِصَصِ... وَ قَدْ ‏ذَكَرْتُ الْقِصَصَ مَشْرُوحَةً فِي كِتَابِ النُّبُوَّةِ.»‏
 
كتاب من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 231، حديث 2278 : «قَدْ ذَكَرْتُ إِسْنَادَ ذَلِکَ فِي كِتَابِ النُّبُوَّةِ مُتَّصِلاً بِالصَّادِقِ 7.‏
و در كتاب التوحيد، ص 288، ذيل حديث 4، بيان مى‌كند: «و قد أخرجته بتمامه في آخر أجزاء كتاب النبوّة.» و ‏در ص 316 حديث  3 : «و قد أخرجته بتمامه في آخر كتاب النبوّة.»‏
و در كتاب الخصال، ج 1، ص 280، ذيل حديث  25، بيان مى‌دارد : «و قد أخرجته بتمامه في آخر الجزء الرابع ‏من كتاب النبوّة».‏
كتاب النبوّة در آثار ديگران
كتاب النبوّة كتابى به زبان عربى در باب شناخت انبياء و اوصياى الهى است. از اين اثر، نسخه خطّى موجود ‏نيست و به احتمال فراوان، همچون كتاب مدينة العلم شيخ صدوق از بين رفته است. در اين ميان، براى بازيابى ‏و دانستن اينكه كتاب النبوّة چه بوده و محتويات آن به چه صورت بوده است، چاره‌اى نمى‌ماند جز اينكه با ‏استفاده از متون ما بعدى كه از آن روايت نموده‌اند، سعى در بازسازى اين اثر شود. ‏
با مراجعه به متون روايى و حديثى كه در آنها از اين كتاب و احاديث آن استفاده شده است، مى‌توان به نمايى ‏كلّى از محتويات و احاديث اين كتاب دست يافت.‏
در اين ميان، كتابى كه بعد از شيخ صدوق تأليف شده و در آن، به دفعات مختلف از كتاب النبوّة شيخ صدوق ‏مطالب و احاديثى در باب انبياى عظام منقول شده، همانا كتاب قصص الانبياء قطب الدين راوندى (م 573 ق) ‏است.‏
با نگاهى گذرا به آنچه قطب الدين راوندى در كتاب قصص الانبياء خويش آورده است بر ما كشف مى‌شود كه ‏او اخبار موجود در اين كتاب را از شيخ صدوق، محمّدبن علىّبن موسى‌بن بابويه گرفته است، آنچنان كه ‏ميرزا عبدالله افندى در رياض العلماء مى‌گويد : «و أخباره جلّها مأخوذة من كتب الصدوق.» (افندى، ج 2، ص ‏‏428) بر اين گفته، دلايلى هم مى‌توان ارائه نمود: ‏
‏1. بيشتر احاديثى كه راوندى نقل مى‌كند، با همان سند و متن يا با اندكى ‏
اختصار، در آثار صدوق آمده است. (راوندى، ص 54 - 50)‏
‏2. قطب راوندى در سلسله اسنادى كه در آغاز احاديث ذكر مى‌كند و همه آنها را به سند متّصل به ائمّه ‏معصومين : مى‌رساند از علىّبن بابويه هم در آنها نام مى‌برد؛ با الفاظى چون : «بالإسناد عن ابن‌بابويه»، ‏‏«عن ابن‌بابويه»، «و بهذا الإسناد». و اين نشان از اعتماد قطب راوندى به آثار و كتب شيخ صدوق دارد ‏و حاكى از آن است كه او از كتب صدوق نقل مى‌فرموده است.‏
از جميع گفته‌هاى بالا مى‌توان به اين نتيجه مهم رسيد كه قطب‌الدين راوندى اخبار و احاديث منقول در ‏القصص را از يك كتاب خاص از شيخ صدوق كه منحصرآ در اين باب به نگارش در آمده، اخذ كرده است. با ‏نگاهى به فهرست آثار شيخ صدوق ـ رحمة الله عيله ـ فقط به دو كتاب بر مى‌خوريم كه مناسب اين موضوع ‏تأليف شده است : كتاب النبوّة و كتاب جامع حجج الانبياء.‏
البتّه بايد اضافه بنماييم كه موافق با ادلّه و اسنادى كه در پى مى‌آيد، كتابى كه محتمل است قطب راوندى از ‏آن در تأليف القصص استفاده نموده، همان كتاب النبوّة است نه جامع حجج الانبياء :.‏
الف) در طبقات روات بعد از صدوق، هيچ كس از كتاب جامع الحجج شيخ صدوق روايتى نقل نكرده است. ‏البتّه آنان كه به كتاب دلائل النبوّة شيخ صدوق اشاره نموده‌اند، همچون ابن‌طاووس در فرج المهموم، ص  209، بيان ‏مى‌دارند كه شايد اين كتاب همان جامع حجج الانبياء شيخ صدوق است. بايد گفت كه راوندى در قصص الانبياء ‏خويش آنچه را ابن‌طاووس در فرج المهموم آورده است هم نقل مى‌نمايد.‏
ب) موضوع كتاب جامع الحجج چيز ديگرى است. اين كتاب در باب عقائد و براهين در اثبات نبوّت انبياى ‏عظام گرد آمده است؛ در حالى كه كتاب قصص الانبياء در باب تاريخ و داستانهاى انبياى الهى است كه در اخبار ‏و احاديث روايت شده است.‏
ج) چنان‌كه در سطور ماقبل نيز گذشت، با مراجعه به كتب علماى عظام و ‏معاصرين قطب راوندى و نقلهايى كه از كتاب النبوّة نموده‌اند، به قطع، مى‌توان وجود اين كتاب را در آن دوره ‏به اثبات رساند. از آن جمله، مى‌توان به موارد زير اشاره نمود: ‏
‏1. شيخ طبرسى (م 548 ق) در كتاب مجمع البيان خويش روايات متعدّدى را از كتاب النبوّة  نقل كرده است. (طبرسى، ‏مجمع البيان، ج 1، ص 163، 168، 375؛ ج 4، ص 281، 285؛ ج 5، ص 42، 272، 281 و...‏
‏2. فرزند شيخ طبرسى، ابو نصر الحسن‌بن فضل از علماى قرن ششم هم در كتاب مكارم الاخلاق به دفعات از ‏كتاب النبوّة نقل قول كرده است. (طبرسى، مكارم الخلاق، ص 17 - 16، 23، 29)‏
‏3. شيخ ابوالفضل علىّبن ابى‌نصر الحسن‌بن فضل از دانشمندان قرن هفتم هجرى و نوه شيخ طبرسى هم در ‏كتاب مشكاة الانوار از اين كتاب نقل كرده است. (طبرسى، مشكاة الانوار، ج 2، ص 175)‏
‏4. ابن‌شهرآشوب مازندارنى (م 588 ق) هم در كتاب المناقب از كتاب النبوّة روايت كرده است. (مازندرانى، مناقب آل ‏ابى طالب، ج 1، ص 17، 53، 59، 243)‏
‏5. سيّد على ابن‌طاووس (م 664 ق) در كتاب الاقبال بالاعمال الحسنة و فرج المهموم نيز از اين كتاب روايتهايى ‏آورده است.(ابن طاووس، ج 3، ص 162 و فرج المهموم، ص 28، 209)‏
‏6. جمال‌الدين يوسف‌بن حاتم شامى شاگرد محقّق حلّى نيز در الدرّ النظيم از كتاب النبوّة احاديثى را نقل نموده ‏است. (الدر النظيم فى مناقب الائمة، ص 29)‏
‏7. شيخ علىّبن يونس البياضى العاملى (م 877 ق) در كتاب الصراط المستقيم هم به اين كتاب از شيخ صدوق ‏اشاراتى دارد. (بياضى، ج 2، ص 256)‏
البتّه شايان ذكر است كه قطب راوندى در كتابهاى ديگرش همچون الخرائج والجرائح در چند جا از اين كتاب ‏نام مى‌برد. (راوندى، الخرائج و الحرائح، ج 1، 37، 41، 42، 49 ـ 48، 61 ـ 60، 115، 191؛ ج 2، ص 492، 513، 519، 550، 552؛ ج 3، ‏ص 980، 1013،1078) ‏
 
مصادر كتاب النبوّة
از جميع مباحثى كه در باب موضوع كتاب النبوّة گفته شد، مى‌توان گفت: شيخ صدوق در اين كتاب از كتابهاى ‏مختلفى كه در آن زمان در دسترس بوده، بهره برده است. البتّه تعداد كتابهايى كه در آن مقطع تاريخى در باب ‏تاريخ انبياى الهى تأليف شده، زياد نيست و لذا مى‌توان به تعدادى از آن كتب به اختصار اشاره كرد: ‏
‏1. كتاب قصص الانبياء، از محمّدبن خالد برقى. سيّد ابن‌طاووس در فرج المهموم از آن نام برده است. (فرج المهموم، ‏ص 143)‏
‏2. كتاب الانبياء و الائمّة، از ابى صر محمّدبن مسعود السلمى السمرقندى العيّاشى. (فهرست نجاشى، ص 352، 944 و ‏ابن‌نديم، ص 245)‏
‏3. كتاب الانبياء، از ابى‌الحسن علىّبن الحسن‌بن علىّبن فضّال. (نجاشى، ص 258، 676)‏
‏4. كتاب الانبياء، از علىّبن ابراهيم بن‌هاشم القمّى. (همان، ص 260، 680)‏
‏5. اخبار بنى‌اسرائيل، از ابى‌الحسن علىّبن الحسن‌بن علىّبن فضّال. (طوسى، الفهرست، ص 122)‏
‏6.  كتاب احكام الانبياء و الرسل من المحاسن، از ابى‌جعفر احمدبن محمّدبن خالد البرقى (م 274 ق). (نجاشى، ص 77، ‏‏182)‏
‏7. كتاب اخبار الامم، از ابى‌جعفر احمدبن محمّدبن خالد البرقى. (همان، ص 77، 182)‏
‏8. اخبار ذى القرنين، از ابراهيم‌بن سليمان‌بن عبيدالله‌بن خالد النهمى. (همان، ص 18، 20)‏
بخشهاى كتاب النبوّة
از همه آنچه گذشت، مى‌توان گفت كه كتاب النبوّة كتاب حجيمى بوده است. در اينكه اين كتاب از چند باب و ‏فصل تشكيل شده بوده است، نمى‌توان به صراحت مطلبى بيان نمود، ولى قرائن و شواهد چندى را مى‌توان بر ‏تعدادى از اقوال ‏برشمرد.‏
خود شيخ صدوق در كتاب الخصال در روايتى، در باب كسانى كه پيامبر گرامى اسلام را مورد آزار و اذيّت و ‏استهزاء قرار مى‌دادند، آورده است : «و قد أخرجته بتمامه في آخر الجزء الرابع من كتاب النبوّة.» (ابن ‏بابويه، الخصال، ص  280، ذيل حديث 25) و با توجّه به اينكه موضوع كتاب در باب تاريخ و زندگانى انبياى عظام : ‏بوده است و قاعدتآ زندگى حضرت ختمى مرتبت در بخشهاى پايانى بايد مورد بررسى قرار مى‌گرفته، پس ‏اين كتاب در چهار باب تنظيم شده‌است؛ همچنان‌كه ابن‌طاووس در اقبال الاعمال روايتى از رسول الله نقل ‏مى‌كند و اشاره مى‌كند كه از اواخر جزء رابع منقول است. (ابن طاووس، ج 3، ص 162) ولى ابن‌شهرآشوب آن‌چنان ‏كه گذشت، به صراحت مى‌گويد: كتاب النبوّة در نه بخش مى‌باشد. (مازندرانى، معالم العلماء، ص 112، 764)‏
به سال 1423 قمرى، تصحيحى بازسازى شده از اين اثر با تفصيلاتى كه بيان شد، توسّط كنگره بزرگداشت ‏شهيد صدوقى منتشر شد ‏ . البتّه در اين تصحيح كه در ‏
واقع بازسازى متنى است كه امروزه در دسترس ما نيست، با استفاده از متون ديگر، رعايت نكاتى چند بر ‏غناى اين كار علمى و سترگ مى‌افزود. البتّه آنچه در بادى امر به ذهن متبادر مى‌شود، اين است كه در مقدّمه ‏اين اثر هيچ توضيحى در باب چگونگى شكل‌گيرى اين طرح و مراحلى كه در روند جمع‌آورى روايات و ‏احاديث و مستند كردن آنها اعمال شده، نيامده‌است.‏
همچنين در راستاى تدوين كتاب النبوّة به اين صورت كه در قالب ابوابى چند و فصول متعدّد آورده شده، بهتر ‏مى‌بود توضيحى در چرايى اين چينش و استدلالى كه در پس اين جريان بوده است، براى مراجعه كننده داده ‏مى‌شد تا براى استفاده هرچه بيشتر از اين اثر مفيد به واقع مى‌شد.‏
 
در اين بخش، با استفاده از اين اثر تصحيح شده به بيان كلياتى در باب كتاب النبوّة و ابواب و فصول آن ‏مى‌پردازيم. مى‌توان گفت، شيخ صدوق در اين كتاب، رواياتى را كه در مورد انبياى سلف و پيامبر اكرم 9 ‏وارد شده، به ترتيب و در بيست باب نقل كرده است. برخى از ابواب خود داراى چند فصل بوده است و با ‏تفصيل بيشترى به موضوع مى‌پردازد. در ادامه، با اشاره به احاديث هر باب به كتابهاى متأخّرى كه از اين ‏احاديث نقل كرده‌اند، نيز اشاره مى‌شود.‏
باب اوّل
در ذكر آدم 7، اين باب در 4 فصل تنظيم شده است :‏
فصل اوّل : در ذكر خلق  آدم و حوّا 8. شيخ در ادامه به 24 حديث همراه با سلسله سند اين احاديث اشاره ‏مى‌نمايد. در حديث پنجم ـ به نقل از مجمع البيان شيخ طبرسى ـ آمده است: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ آدَمَ مِنَ الطِّينِ ‏وَ خَلَقَ حَوَّاءَ مِنْ آدَمَ فَهِمَّةُ الرِّجَالِ الْمَاءُ وَ الطِّينِ وَ هِمَّةُ النِّسَاءِ الرِّجَالُ.»‏ ‏  ‏
‏  ‏
فصل دوم : در كيفيّت زاد و ولد و خلقت حوّا و شرح قصّه پسران آدم و وفات آنان است. اين فصل در ‏قالب يك حديث به تفصيل  در اين باب سخن رانده است. سرآغاز آن چنين است: «أبي، عن محمّدبن ‏يحيى العطّار، عن الحسين‌بن الحسن‌بن أبان، عن محمّدبن أورمة، عن النوفليّ، عن علىّ بن داوود ‏اليعقوبيّ، عن مقاتل‌بن مقاتل، عمّن سمع زرارة يقول: سُئِلَ أَبُوعَبْدِاللَّهِ 7 عَنْ بَدْءِ النَّسْلِ مِنْ آدَم 7 كَيْفَ ‏كَانَ وَ عَنْ بَدْءِ النَّسْلِ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ؛ فَإِنَّ أُنَاساً عِنْدَنَا يَقُولُون: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى آدَمَ أَنْ يُزَوِّجَ بَنَاتِهِ ‏من بَنِيه وَ إِنَّ هَذَا الْخَلْقَ كُلَّهم أَصْلُهُ مِنَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ. فمنع ذلک أَبُوعَبْدِاللَّهِ 7 عن ذلک و قال:... ‏‏(راوندى، ص 54 و مجلسى، ج 11، ص 262 و نورى طبرسى، ج 6، ص 510)‏
 
فصل سوم : اين بخش را هم مى توان در ادامه همان فصل دوم با اضافه نمودن احاديثى چند در توضيح ‏چگونگى رشد و نموّ فرزندان آدم  و روابط بين فرزندان دانست. در اين بخش مى‌توان سيزده حديث شريف ‏را ناظر به اين وقايع از منابع استخراج نمود. (راوندى، ص  66 ـ 58 و مجلسى، ج 11، ص 240 ـ 238 و العكبرى البغدادى، ‏ص 316 و بصائرالدرجات، ص 398)‏
فصل چهارم : در اين فصل، ذيل پنج حديث به چگونگى رشد پديده انحرافى بت‌پرستى در ميان اقوام ‏گوناگون و شرايطى كه مردم در برابر اين اشكال مختلف به عبادت مى‌پرداختند و به اهداف پوچ و بى اعتبار ‏آنان اشاره مى‌نمايد. (راوندى، ص 71 ـ 67 و مجلسى، ج 11، ص 115، 242)‏
باب دوم
در اين باب، به شرح دوران نبوّت حضرت ادريس و نوح : مى‌پردازد. بيست حديث با سلسله اسناد آن را ‏مى‌توان در منابع براى توضيح اين باب يافت. از آن جمله است: ‏
أبي حدّثنا محمّدبن يحيي العطّار، عن الحسين‌بن الحسن‌بن ابان، عن محمّدبن اورمة، حدّثنا محمّدبن ‏عثمان، عن ابيجميلة، عن جابربن يزيد الجعفي، عن ابيجعفر 7 قال : قال رسول الله  9 :إِنَّ مَلَكاً مِنَ ‏الْمَلَائِكَةِ كَانَتْ لَهُ مَنْزِلَةٌ، فَأَهْبَطَهُ اللَّهُ تعالى مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْض، فَأَتَى إِدْرِيسَ النَّبِيَّ7 فَقَالَ لَه:ُ اشْفَعْ لِي ‏عِنْدَ رَبِّکَ قال: فَصَلَّى ثَلَاثَ لَيَالٍ لَا يَفْتُرُ وَ صَامَ أَيَّامَهَا لَا يُفْطِر. (راوندى، ص 86 ـ 76 و مجلسى، ج 11، ص 280 ـ ‏‏277 و طبرسى، مجمع‌البيان، ج 4، ص 281 و جزائرى، ص 68)‏
باب سوم
در باب سوم مى‌توان احاديثى را در باب تاريخ و زندگانى حضرت هود و صالح 8 مشاهده نمود. در كل 9 ‏حديث را مى‌توان از مجموع احاديث براى اين ‏
فصل بازيابى نمود. از آن جمله است: ‏
أبي، عن سعدبن عبدالله، عن احمدبن محمّدبن عيسى، عن عليبن الحكم، عن ذرعة‌بن محمّد الحضرمي، ‏عن سماعة‌بن مهران، عن ابيعبدالله 7 قال: إِذَا هَاجَتِ الرِّيَاحُ فَجَاءَتْ بِالسَّافِي الْأَبْيَضِ وَ الْأَسْوَدِ وَ ‏الْأَصْفَرِ، فَإِنَّهُ رَمِيمُ قَوْمِ عَاد. (راوندى، ص 97 ـ 90 و مجلسى، ج 11، ص 385 و جزائرى، ص 390)‏
باب چهارم
در اين باب مى‌توان 14 حديث را در موضوع تاريخ و زندگانى و نبوّت حضرت ابراهيم : مشاهده نمود. از آن ‏جمله مى‌توان به اين حديث اشاره نمود: ‏
حدّثنا محمّدبن بكران النقاش، حدّثنا احمدبن محمّدبن سعد الكوفي، حدّثنا عليبن الحسن‌بن فضال، عن ‏ابيه، عن الرضا: قال: لَمَّا أَشْرَفَ نُوحٌ 7 عَلَى الْغَرَقِ دَعَا اللَّهَ بِحَقِّنَا، فَدَفَعَ اللَّهُ عَنْهُ الْغَرَقَ، وَ لَمَّا رُمِيَ ‏إِبْرَاهِيمُ فِي النَّارِ دَعَا اللَّهَ بِحَقِّنَا، فَجَعَلَ اللَّهُ النَّارَ عَلَيْهِ بَرْداً وَ سَلَاماً وَ إِنَّ مُوسَى 7 لَمَّا ضَرَبَ طَرِيقاً فِي ‏الْبَحْرِ دَعَا اللَّهَ بِحَقِّنَا، فَجَعَلَهُ يَبَساً وَ إِنَّ عِيسَى 7 لَمَّا أَرَادَ الْيَهُودُ قَتْلَهُ دَعَا اللَّهَ بِحَقِّنَا فَنُجِّيَ مِنَ الْقَتْلِ فَرَفَعَهُ ‏إِلَيْهِ. (راوندى، ص 114 ـ 105 و مجلسى، ج 12، ص 113-111)‏
باب پنجم
در اين باب مى‌توان شش حديث را در توضيح و تبيين تاريخ زندگانى حضرت لوط و ذى القرنين : مشاهده ‏نمود. (راوندى، ص 123 ـ 120 و مجلسى، ج 12، ص 196)‏
باب ششم
در اين باب 20 حديث در مورد زندگانى و تاريخ و دوران نبوّت حضرت يعقوب و يوسف 8 را مى‌توان ‏مورد بررسى قرار داد. (راوندى، ص 137 ـ 128 و طبرسى، مجمع البيان، ج 5، ص 373 و جزائرى، ص 182 و مجلسى، ج 12، ص ‏‏291 ـ 286)‏
 باب هفتم
در مجموع در اين باب 12 حديث در زمينه تاريخ و زندگى حضرت ايوب و شعيب 8 را مى‌توان از منابعى ‏چند بدست آورد. (راوندى، ص 146 ـ 139 و مجلسى، ج 12، ص 352 ـ 351)‏
باب هشتم
در اين باب مى‌توان دوران پر فراز و نشيب نبوّت حضرت موسى 7 را در چند فصل و در تحت 31 حديث ‏مورد بررسى قرار داد، عناوين فصول را مى‌توان در موارد زير جستجو كرد: حديث موسى و عالم؛ حديث ‏بقره؛ احاديثى در باب مناجات موسى 7؛ احاديث در باب قصه قارون؛ احاديث در باب بلعم‌بن باعورا؛ حديثى ‏در مورد وفاتهارون و موسى. (راوندى، ص 175 ـ 156 و مجلسى، ج 13، ص 302، 353 ـ 351)‏
باب نهم
در اين باب سرگذشت قوم بنى اسرائيل را مى‌توان در ذيل 22 حديث از منابع روائى بدست آورد. (راوندى، ‏ص 186 ـ 177 و مجلسى، ج 14، ص 487، ج 495) ‏
باب دهم
در اين باب 12 حديث در باب نبوّت حضرت اسماعيل و احاديث در باب زندگانى لقمان 7 وارد شده است. ‏‏(راوندى، ص 196 - 188 و مجلسى، ج 13، ص 420 - 419)‏
باب يازدهم
در اين قسمت مى‌توان 16 حديث رار درباره زندگانى و دوران نبوّت حضرت داوود نبى 7 را از منابع يافت. ‏‏(راوندى، ج 206، ص 198 و مجلسى، ج 14، ص 26، 37)‏
 باب دوازدهم
در اين باب مى‌توان درباره زندگانى و نبوّت سليمان نبى چهار حديث را مورد بازيابى قرار داد. (راوندى، ج ‏‏209، ص 208 و مجلسى، ج 14، ص 72)‏
باب سيزدهم
در اين باب پنج حديث را درباره زندگانى و دوران ذى الكفل و عمران را مى‌توان از منابع بدست آورد. ‏‏(راوندى، ص 214 و مجلسى، ج 14، ص 203)‏
باب چهاردهم
در ذيل ده حديث دوران نبوّت زكريا و يحيى 8 را مى‌توان مشاهده نمود. (راوندى، ص 220 ـ 216 و مجلسى، ج 14، ‏ص 183 - 180)‏
باب پانزدهم
در اين باب هم مى‌توان در ذيل هشت حديث با تاريخ زندگانى و نبويت ارميا و دانيال نبى آشنا شد. (راوندى، ‏ص 232 ـ 222 و مجلسى، ج 14، ص 374)‏
باب شانزدهم
تاريخ زندگى و دوران جرجيس و عزير و حزقيل و اليا : را هم مى‌توان در قالب شش حديث در اين باب ‏مشاهده نمود.(راوندى، ص 238، 242 - 241 و مجلسى، ج 13، ص 382)‏
باب هفدهم
تاريخ زندگانى و دوران شيعا و اصحاب اخدود و الياس و يونس و اصحاب كهف و رقيم هم در قالب ‏چهارده حديث در اين باب مورد بازيابى قرار مى‌گيرد. (راوندى، ص 244 و 262 و مجلسى، ج 14، ص 161، 426 و ورام ‏بن ابى فارس ، ج 2، ص 125)‏
باب هجدهم
تاريخ زندگى و دوران نبوّت حضرت عيسى 7 در قالب 22 حديث آمده است. ‏
‏(راوندى، ص 279 - 264 و مجلسى، ج 14، ص 203، 252، 337)‏
باب نوزدهم
در باب زندگانى رسول گرامى اسلام 9 و دلايلى بر نبوّت حضرت ختمى مرتبت كه در لسان احاديث وارد ‏شده است. (راوندى، ص 314 ـ 284 و مجلسى، ج 17، ص 327، 367 و راوندى، الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 544)‏
باب بيستم
در اين باب، در ذيل 74 حديث مى‌توان به احوال و خصوصيات اخلاقى پيامبر گرامى اسلام در چند فصل ‏پرداخت: در تواضع رسول خدا و حياء ايشان، در كرم و بخشش آن حضرت، در شجاعت آن حضرت، در ‏علائم رضايت و غضب آن حضرت، در مداراى با امت اسلامى، در شوخى و خنده‌هاى آن حضرت، در ‏گريه‌هاى آن حضرت، در راه رفتن ايشان، در بيان شمّه‌اى از خصوصيات اخلاقى ايشان، در بيان آداب ‏نشستن آن حضرت، در بيان خصوصيات بارز اخلاقى ايشان در خوردن غذا، در بيان خصوصيات اخلاقى ‏ايشان در آشاميدن، در آداب و رعايت نظافت و پاكى ظاهر و مسواك و .... (طبرسى، مكارم‌الاخلاق، ص 40 - 21 و ‏مجلسى، ج 16، ص 244؛ 298، 240)‏


فهرست منابع ‏
‏. ابن‌ادريس حلى، ابى جعفر محمّدبن منصور. السرائر. قم: موسسة النشر الاسلامى، 1417 ق.‏
‏. ابن‌بابويه، ابى جعفر صدوق. الخصال. تهران: مكتبة الصدوق، 1389 ق.‏
‏. ابن‌بابويه قمى، على‌بن حسين (381 ق). كمال الدين و تمام النعمة. قم: جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1416 ق.‏
‏. ابن‌بابويه قمى، ابى جعفر محمّدبن على، صدوق (381 ق). كتاب من لا يحضره الفقيه. قم: جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1415 ق.‏
‏. ابن‌شهرآشوب مازندرانى، رشيدالدين محمّدبن على (588 ق). معالم العلماء. قم: آل البيت لاحياء ‏
التراث، 1431 ق.‏
‏.ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ. مناقب آل ابى طالب. نجف: مطبعة الحيدرية، 1414 ق.‏
‏. ابن‌طاووس. الاقبال. تهران: دار الكتب الاسلامية، 1390 ق.‏
‏. ابن‌النديم. الفهرست. قاهره: الهيئة العامة، 1427 ق.‏
‏. افندى، ميرزا عبدالله. رياض العلماء. قم: كتابخانه آية الله العظمى مرعشى نجفى، 1403 ق.‏
‏. الامين، سيّد محسن. اعيان الشيعة. بيروت: دار التعارف، 1426 ق.‏
‏. العكبرى البغدادى، ابى عبدالله محمّدبن محمّد النعمان. الاختصاص. بيروت: موسسة الاعلمى للمطبوعات، 1402 ق.‏
‏. بروكلمان، كارل. تاريخ الادب العربى. مصر: الهيئة المصرية العامة، 1413 ق.‏
‏. بغدادى، اسماعيل پاشا. هدية العارفين. بيروت: موسسة التاريخ العربى، 1333 ق.‏
‏. تهرانى، آقابزرك. الذريعة الى تصانيف الشيعة. بيروت: دارالاضواء، 1408 ق.‏
‏. جزائرى، سيّد نعمة الله. قصص الانبياء. بيروت: دار الاضواء، 1423 ق.‏
‏. حاجى خليفه، مصطفى‌بن عبد الله. ايضاح المكنون. بيروت: موسسه التاريخ العربى، 1955 م.‏
‏. حر عاملى، محمّد بن حسن. وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعة. تحقيق: ربانى شيرازى، عبدالرحيم؛ بيروت: دار احياء التراث العربى، ‏‏1412 ق.‏
‏. دزفولى كاظمى، شيخ اسدالله‌بن اسماعيل. مقابس الانوار. قم.‏
‏. راوندى، قطب‌الدين ابوالحسين سعيدبن هبة الله. الخرائج و الجرائح. قم: موسسة الامام المهدى، 1409 ق.‏
‏. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ. قصص الانبياء. تحقيق: عرفانيان يزدى، غلام رضا؛ مشهد : مركز پژوهشهاى آستان قدس ‏رضوى، 1409 ق.‏
‏. رضى الدين ابى‌القاسم على‌بن موسى، ابن‌طاووس حلى. اقبال الاعمال. قم: جامعه مدرسين حوزه علميه، 1414 ق.‏
 
‏. شبيرى زنجانى، آيت الله موسى. فهرست آثار صدوق در نجاشى. قم، 1407 ق.‏
‏. صدر، سيّد حسن. تاسيس الشيعة. تهران: اعلمى.‏
‏. طبرسى، ابى على فضل‌بن حسن. مجمع البيان فى تفسير القرآن. بيروت: موسسه الاعلمى للمطبوعات، 1408 ق.‏
‏. طبرسى، ابى‌الفضل على. مشكاة الانوار فى غرر الاخبار. قم: آل البيت لاحياء التراث، 1418 ق.‏
‏. طبرسى، ابى نصر حسن بن فضل. مكارم الاخلاق. قم: منشورات الشريف الرضى، 1392 ق.‏
‏. طوسى، محمّدبن حسن. تهذيب الاحكام. قم: دار الكتب الاسلاميه، 1412 ق.‏
‏. ـــــــــــــــــ. لرجال، قم: منشورات الرضى، 1408 ق.‏
‏. ـــــــــــــــــ. الفهرست. تحقيق: قيومى، جواد، قم: موسسه النشرالفقاهة، 1420 ق.‏
‏. كلبرگ، اتان. كتابخانه ابن‌طاووس و احوال و آثار او. تحقيق: على قرائى و رسول جعفريان، قم : كتابخانه آية الله مرعشى نجفى، 1371 ‏ش.‏
‏. مامقانى، شيخ عبدالله. تنقيح المقال. قم: موسسة آل‌البيت لاحياءالتراث، 1427 ق.‏
‏. مجلسى، محمّد باقر. بحار الانوار. بيروت: دار احياء التراث العربى، 1403 ق.‏
‏. موسوى بروجردى، سيّد حسن. «بين الصدوق و القطب الراوندى دراسة فى كتابيهما (النبوّة) و (قصص الانبياء)». مجلة تراثنا، قم: آل ‏البيت لاحياء التراث.‏
‏. نباطى بياضى، زين‌الدين على‌بن يونس. الصراط المستقيم الى مستحقى التقديم. تحقيق: بهبودى، محمّد باقر؛ تهران: مكتبة المرتضوية ‏لاحياء الآثار الجعفرية، 1384 ق.‏
‏. نجاشى، احمدبن على. الرجال. قم: آل البيت، 1416 ق.‏
‏. نورى طبرسى، ميرزا حسين. مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل. تحقيق: موسسه آل البيت لاحياء التراث، بيروت: آل البيت، 1408 ق.‏
‏. ورام‌بن ابى فراس. مجموعه ورام. بيروت: دار مصعب.‏
 

منبع: مجله سفینه، شمارۀ 32


ارسال نظر
نام
ایمیل
متن
ارسال
تازه ها
پربازدید
مقالات مربرط
مروری اجمالی بر تطور فقه فتوایی
سیّد جعفر کشفی دارابی بروجردی (1189-1267ق) : سید حجّت کشفی
اشتباه تنقيح المقال درباره مدفن فخرالمحققين
ميرزا محمد تقى شيرازى قدس‏ سره (م 1338)
ذکر شریف "یا فاطمه" سلام الله علیها
آيه‏ اللّه‏ ميرزا محمد حسين نائينى قدس ‏سره (م 1355)
ناراحتى حضرت زهرا عليهاالسلام
ابعاد شخصيت شيخ انصارى
یادنامه مرحوم حضرت آیت الله محمد واعظ زاده خراسانی
انتشار شماره 11- 12 کتاب شیعه
شماره ششم کتاب شیعه منتشر شد .
حكيم جهانگيرخان قشقايى قدس ‏سره (م 1328)
سید صدرالدین صدر
شيخ محمد فاضل شربيانى قدس‏ سره (م 1322)
الصحف المطهره منتشر شد
سرگذشت ميرزا صادق آقا به قلم واعظ خيابانى
‌فضل بن شاذان در «‌الكافی»
ماجراى ملاقات با محمدرضا شاه
آیین گرامیداشت حجت الاسلام علی صدرایی خویی
انتشار کشف البراهین؛ جدیدترین اثر کلامی ابن ابی جمهور
شاگردان میر فندرسکی
ملاّى سى سال قبل، به درد امروز نمى‏ خورد
تأسیس الشیعة الکرام لفنون الإسلام
نگاهی به فعالیت های پژوهشی موسسه کتابشناسی شیعه
يكي از عجايب عصر!
رضا مختاری
دسترسی به متن کتابهای نرم افزار مکتبه اهل بیت علیهم السلام
عبد الحسین طالعی
جرعه ای از دریا جلد اول| مقالات آیت الله شبیری زنجانی
قربان مخدومی
ترجمه های صحیفۀ سجادیه به زبانهای غیر فارسی / سید امیر حسین اصغری
همایش بزرگداشت علامه سید هبة الدین شهرستانی در دانشگاه کوفه + تکمیلی
اجازه سید حسین موسوی خوانساری به میرزای قمی و تذکر یک اشتباه | محسن صادقی
نامۀ آية‏اللّه‏ العظمى مرعشى نجفى به استاد سعيد نفيسى / عبد الحسین طالعی
علی اکبر زمانی نژاد
یادداشتی به قلم آیت الله خویی درباره تشرف شیخ محمد شوشتری کوفی
آیت الله سید محمد نبوی عالم سرشناس دزفول دعوت حق را لبیک گفت
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی 31 / از ابوالفضل حافظیان بابلی
احسان الله شكراللهی طالقانی
ابوالفضل حافظیان
بازدید مقام معظم رهبری از غرفه موسسه کتاب شناسی شیعه در نمایشگاه مشکات
مشروع ‏الموسوعة الكبيرة حول‏ التراث المكتوب للشيعة أوالوسيلة إلى تصانيف الشيعة
نامه هایی از و به مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی / به مناسب سالروز درگذشت دکتر شهیدی
سندی منتشر نشده از آیت الله خویی در دفاع ازانقلاب اسلامی مربوط به 48 سال پیش
گزارشی از عملکرد 6 ماهه موسسه کتاب شناسی شیعه
تحقیق و انتشار نهج‌البلاغه از روی کُهَن‌ترین نسخه‌های موجود
به مناسبت در گذشت دکتر محمود فاضل
سندی نو یافته به خط مبارک شهید ثانی (ره) درباره خاندان شهید اول و علمای جبل عامل
بزرگترین کتاب‌شناس قرن اخیر +تصاویر
نمایش فایل های ویدئویی
ابتدای سایت | Back to top