کد مطلب: 4463
تاریخ درج مطلب: یکشنبه ۵ مهر ۱۳۹۴
شيخ آقا بزرگ تهرانى از زبان استاد حائری ...| حائری نامه
به مناسبت سیزدهم ذیحجه سالروز رحلت شیخ آقابزرگ تهرانی

شيخ آقا بزرگ تهرانى[1]

 

 

     جستارگشايى

هفتم آبان ماه سال 1382 توفيق گفتگويى ديگر با جناب استاد عبدالحسين حائرى دست داد. بعد از اينكه دوران نقاهت يك جراحى بزرگ را به سلامتى پشت سر گذاشتند و بار ديگر با حضور بانشاطشان كتابخانه مجلس را لطف و صفا دادند و چون هميشه بر رونق و طراوت آن افزودند.

موضوع سخن كاملاً مورد علاقه ايشان بود به همين دليل باب گفتگو به سرعت گشوده شد و اينك متن اين مصاحبه در پيش روى شماست. ضمن تشكر از استاد كه انجام اين مصاحبه را پذيرفتند توجه علاقمندان را به اين پرسش و پاسخ جلب مى‏كنم.

 با توجه به اينكه مقرر است امسال در آيين بزرگداشت حاميان نسخ خطى از تلاشهاى علمى مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى و فرزندانشان مخصوصا استاد احمد منزوى تجليل به عمل آيد، خدمت شما رسيديم تا پيرامون شخصيت و حيات علمى آن بزرگ با شما به گفتگو بنشينيم. اگر صلاح مى‏دانيد صحبت را با بيان جايگاه شيخ آقا بزرگ تهرانى در كتاب‏شناسى معاصر آغاز بفرماييد.

 براى شروع خوب است كه به داستان تأليف ذريعه بپردازيم، و اينكه چطور شد ايشان به فكر نوشتن ذريعه يا تدوين فهرست نام كتابهاى شيعه افتاد. داستان از اين قرار است كه يكى از علماى اهل سنت به نام شيخ محمود آلوسى كه در بغداد ساكن بود و به نظر مى‏آيد تضادّ خاصّى با شيعه داشت، يا بنابر قول بعضى، جرجى زيدان نويسنده مسيحى مصرى، اصرار ورزيده بود بر اينكه از شيعه آثار فرهنگى و علمى جز اندكى در دست نيست و اگر بوده در تصاريف روزگار از دست رفته است. به بيان ديگر در ميان پيروان شيعه نه عالمى بود و نه علمى، نه مؤلّفى و نه تأليفى و اگر عالمى در ميان شيعه بوده اثرى از او در دست نيست.

در اين زمان (اواخر قرن 13 هجرى) دو نفر عالم معاصر از دانشمندان برجسته شيعه يكى مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى و ديگر مرحوم سيد حسن صدر عاملى (از خاندان صدر الدين عاملى معروف به صدر اصفهانى) به فكر كارى در اين زمينه افتادند. سيد حسن صدر كتابى نوشت با عنوان: تأسيس الشيعة الكرام لفنون الاسلام. مرحوم صدر در اين كتاب با مستندات تاريخى ثابت كرد كه در بسيارى از علوم اسلامى، علماى شيعه مبتكر و نخستين تدوين‏كننده بودند. به زبان ديگر، همچنان كه از نام آن برمى‏آيد آغازكنندگان را معرفى مى‏كند، و طبعا در آن بسيارى از علماى شيعه و تأليفات آنان نام برده شده است.

اما علامه شيخ آقا بزرگ قسمت ديگرى از كار را بر عهده گرفت. وى تأليفات شيعه را با ذكر دقيق انتساب به مؤلّفين به بهترين صورت جمع و تدوين كرد. در واقع مرحوم سيد حسن صدر و مرحوم شيخ آقا بزرگ هر دو مشغول كار شدند و هر يك وظيفه‏اى را كه بر عهده گرفتند به شايستگى به انجام رساندند و هر دو تن در كارشان بسيار موفق بودند. اما قرنها پس از ابوالعباس نجاشى و شيخ طوسى كه آثارشان ويژه مؤلّفات شيعه است با اينكه كشف الحجب والاستار توسط كنتورى در قرن 13 تأليف شد اما آنقدر مختصر بود كه مى‏توان گفت شيخ آقا بزرگ اولين كسى است كه فهرستى عظيم از تأليفات علما و راويان شيعه تأليف كرد. در كتب رجال هم به اسامى بسيارى از آثار تأليفى برمى‏خوريم اما شيخ آقا بزرگ نخستين كسى است كه دست به تأليف كتابى بزرگ درباره مؤلّفات شيعه زد، آن هم با استناد دقيق به مؤلّفان آنها و با تحقيق روى شخصيت ايشان، اسامى تأليفات آنها را آورده و درباره كتابها و مؤلّفان به ذكر نكته‏هايى پرداخته است كه از نظر كتاب‏شناسى راهنمايى ارزنده است.

البته در اين بيست و پنج جلد كه در بيست و هشت مجلّد منتشر شده معرفى همه آثار يكدست نيست. علامه شيخ آقا بزرگ در بعضى از موارد علاوه بر كتاب‏شناسى حتّى به نسخه‏شناسى هم پرداخته كه بسيار جالب است و غير از موارد معدودى كه احيانا اشتباهى در آن راه پيدا كرده آثار را با استناد به نسخه‏هاى آن شناسايى كرده كه كار بسيار ارزشمندى است، و كارى است پايه‏اى كه براى نخستين بار در جهان شيعه انجام شده است. البته خيلى از كتابها بعد از الذريعه شناسايى شدند و به همين خاطر هم يك جلد مستدرك بر ذريعه را خود مرحوم شيخ آقا بزرگ نوشته، اما غير از آثارى كه در مستدركِ تأليف ايشان آمده آثار فراوان ديگرى هم از تأليفات علما هست كه لازم است به عنوان مستدرك ذريعه معرفى شود.

 مرحوم شيخ آقا بزرگ ذيلى هم به كشف الظنونِ حاج خليفه نوشته ‏اند اگر ممكن است راجع به آن هم توضيحى ارائه بفرماييد.

 بله، ايشان در يادداشت هايش كه در پايان جلد دوم هدية العارفين فى اسامى المؤلّفين (ترجمه مؤلّفين كشف الظنون) چاپ شده است مى‏ گويد «بعد از آنكه چاپ استانبولِ كشف الظنون منتشر شد، من شروع كردم به نوشتن حاشيه بر آن» اين حواشى كه به آن اشاره شده است در ذيل جلد دو هدية العارفين به چاپ رسيد. مشتمل بر اطلاعات ارزنده و البته برخى از آن يادداشتها نياز به ويرايش و اصلاح و تغيير دارد كه ظاهرا خود ايشان فرصت اين كار را پيدا نكرد، اميدوارم به دست يكى از فرزندان فاضل، و يا يكى از ارادتمندان ايشان انجام گردد.

 كارهايى كه مرحوم شيخ آقا بزرگ انجام دادند كارهاى بسيار بزرگى است كه لازم است ادامه و استمرار داشته باشد. به نظر شما اگر بنا باشد آثار ايشان تجديد چاپ شود و ادامه پيدا كند به چه نحوى بايد اين كار انجام بشود؟

 بله، سالهاست كه اين مسأله مطرح است و قطعى است كه تعداد زيادى كتاب متعلق به شيعه در الذريعه نيامده است. مرحوم آقا سيد عبد العزيز طباطبايى خودش به من گفت كه حدود دوازده هزار نام كتاب جمع‏آورى كرده كه در ذريعه نيست. ديگرانى هم هستند كه به اين كار پرداخته‏اند، مرحوم دكتر معين (رياست لغتنامه دهخدا) هم سفارش كرده بود كه اگر به نام كتابى برخورديم كه در ذريعه نيامده، در حاشيه ذريعه متعلق به لغت‏نامه دهخدا آن را ضبط كنيم. خود من هم در نسخه ذريعه‏اى كه در خانه از آن استفاده مى‏كنم و نيز نسخه‏اى كه در كتابخانه به آن مراجعه دارم كتابهاى زيادى را نوشته‏ام كه مورد استفاده مرحوم محقق طباطبايى قرار گرفت. عقيده بر اين بوده كه براى حفظ عظمت و حرمت كار بزرگى كه صاحب ذريعه انجام داده نبايد كارى كرد كه اين اثر درجه دوم حساب بشود. من هم طرفدار اين فكر هستم، هنوز خيلى زود است كه ما بخواهيم اثر ديگرى را جايگزين ذريعه بكنيم و بايد تا مدتى ديگر همچون اكنون ذريعه مرجع درجه اول محققان باشد و نبايد كارى كرد كه نام ذريعه در نام كتابى ديگر مستهلك شود. بنابراين به خاطر زحمات طاقت‏فرسايى كه ايشان كشيده و رنج فراوانى را براى انجام اين كار تحمل كرده نبايد اجازه بدهيم كه نام ذريعه مستهلك شود. مرحوم شيخ آقا بزرگ براى انجام كار ذريعه به كتابخانه‏هاى فراوانى مراجعه كرد و به خاطر همين مراجعه‏ها با صاحبان آن مجموعه‏ها كه افراد زيادى بودند آشنا شد.

ايشان حتّى به مجموعه‏ دارانى كه مجموعه خود را در اختيار كسى قرار نمى‏ دادند يا كسى را به كتابخانه خود راه نمى‏دادند مراجعه كرد و از كتابهاى آنها براى تكميل كارش استفاده كرد. از جمله مرحوم محيط طباطبايى كه ايشان را پذيرفت و چندين شبانه ‏روز در منزل محيط طباطبايى كتابهاى وى را بررسى مى‏كرد، يا مثلاً در منزل سيد نصرالله تقوى ماند تا كارش را انجام داد. تنها كتابخانه‏اى كه تعجب مى‏كردم از اينكه چرا مرحوم شيخ آقا بزرگ از نسخه‏هاى آن ياد نمى‏كند، كتابهاى خاندان معزى است در دزفول كه در اختيار شيخ محمد رضا معزى بود. وى يكى از علماى بزرگ خوزستان و شخصيت‏هاى معروف اوايل قرن چهارده هجرى شمسى بود كه مرجع بود و كتابخانه عظيمى داشت كه از چند نسل پيش جمع‏آورى شده بود و آن كتابخانه در سالهاى اخير در نزد فرزند ايشان مرحوم آقاى حاج شيخ كاظم معزى كه از فضلا و طلاب قم بود و با اينجانب دوستى داشت حفظ مى‏شد؛ و دختر ايشان خانم معزى كه دكتراى تاريخ‏اند و اكنون در دانشگاه مشهد تدريس مى‏كنند آن كتابخانه را به كتابخانه مجلس اهدا كردند. اين مجموعه به كتابخانه مجلس رسيد و اين بنده مشغول بررسى آنها شدم و دريافتم كه تعدادى از نسخه‏هاى اين مجموعه در ذريعه ياد نشده است و براى من معلوم شد كه مرحوم شيخ آقا بزرگ اين مجموعه را نديده است. اين واقعا براى من باعث تعجب بود. با اينكه ايشان با آقا شيخ محمد رضا معزى آشنا بود چه چيزى باعث شد كه كتابخانه ايشان را نديده، و نمى‏توانم توجيهى برايش تصور كنم، با فرزندان مرحوم شيخ آقا بزرگ هم كه دوستان عزيز من هستند تاكنون در اين باره صحبت نكردم. اما شايد آن كتابها، در نوبت بازديد ايشان قرار داشت و هنوز فرصت اين كار دست نداده بود، شايد آقاى دكتر منزوى يا آقاى احمد منزوى در اين مورد اطلاعات دقيق‏ترى داشته باشند. به هر حال به خاطر حفظ جايگاه ذريعه بايد ترتيبى داد كه با تهيه مستدرك به نام و اعتبار ذريعه لطمه‏اى وارد نيايد. بايد به فكر تكميل آن بود، اما به هر حال مسلّم آن است كه آثار فراوانى از شيعه در دست است و در ذريعه معرفى نشده است. بايد به نوعى عمل كرد كه ذريعه همچنان به عنوان مدرك درجه اول باقى بماند. و اين آثار هم لازم است به جهان و جامعه فرهنگى معرفى گردد.

 هم مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى و هم آقاى احمد منزوى، كارهايى كه در زمينه كتاب‏شناسى انجام دادند هر كدام تخصيصى دارد؛ ذريعه مخصوص كتب شيعه است، فهرست نسخه‏هاى خطى فارسى فهرستگان نسخه‏ هاى خطى به زبان فارسى است و فهرستواره كتابهاى فارسى كتاب‏شناسى متونى است كه به زبان فارسى تأليف شده‏اند، اعم از چاپى و خطى؛ نظر شما راجع به كتاب‏شناسى جامع و بزرگى كه همه متون ما اعمّ از آثار شيعه و سنى، فارسى و عربى، چاپى و خطى را در بر بگيرد، چيست؟

 اين كار خيلى مهم است و البته بسيار بزرگ و مفيد. اين همان كارى است كه قبلاً آقاى برازش تصميم داشت انجام بدهد و الآن آقاى گلباز با استفاده از كامپيوتر در حال انجام آن است. اين كار اگر انجام بشود خيلى مهم است اما تا كنون كسى از عهده آن برنيامده، عده‏اى بخشهايى از اين كار را با يارى كامپيوتر شروع كردند اما نتوانستند كار را به اتمام برسانند؛ مثلاً آقاى سيد محمد باقر حجتى كار را در مورد علوم قرآنى شروع كرد و چند جلد درباره آثار عربى به چاپ رسانيد. كتابهاى فارسى را هم كه آقاى منزوى شروع كردند كه هنوز ادامه دارد. قبلاً هم مرحوم استورى در انگلستان اين كار را انجام داده بود، كه ناتمام است. و اكنون گويا به وسيله آقاىِ برگل در روسيه ادامه دارد. به هر حال اين كار تا به حال به انجام نرسيده است. و اميد است روزى به انجام برسد. البته كشف الظنونِ حاج خليفه كه در اواخر قرن ده و اوايل قرن يازده تأليف شده و كتاب مهمى است، هم شامل آثار شيعه مى‏شود و هم آثار سنى و فهرست نسخ هم نيست؛ فهرست اسامى كتابهاست. حالا اين كارى كه شما پيشنهاد مى‏كنيد فهرستى است كه براى همه كتابها اعمّ از چاپى و خطى و فارسى و عربى و شيعه و سنى كار خيلى مهمى است و بايد گروهى دست به كار آن شوند و از قدرت كامپيوتر استفاده كنند تا اين كار عملى بشود.

 سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد چند سالى است كه مؤسسه ‏اى به نام مؤسسه نمايه ‏ساز را به خدمت گرفته تا اين كار را در مورد نسخه ‏هاى خطى انجام بدهد، مسئوليت اداره اين مؤسسه هم با آقاى ناصر گلباز است، منتها به نظر مى‏آيد لازم است سرعت بيشترى به اين كار بدهند و بايد امكانات بيشترى براى انجام سريع‏تر اين طرح به خدمت گرفته شود، نظر شما در اين مورد چيست؟

 بله، درست است. واقع امر اين است كه زمانى كه آقاى احمد منزوى هم شروع كردند به انجام كار «فهرست نسخه ‏هاى خطى فارسى» من به ايشان گفتم كه كار نواقصى خواهد داشت، البته ايشان زحمات زيادى كشيد و كار ارزشمندى انجام داد اما من به ايشان همان وقت گفتم بر اين كار دو ايراد وارد است: «اوّلاً چون شما از روى فهرستهاى ديگر اطلاعات را جمع‏آورى مى‏كنيد، اشكالات آن فهرستها در فهرست شما هم راه پيدا مى‏كند و از آنجا سرايت مى‏كند به كتابهاى تحقيقى، كه همان‏طور هم شد. خيلى از كتابها كه از آن استفاده كردند از جمله ذريعه و استورى اشكالاتى داشت كه به فهرست ايشان راه پيدا كرد. طبعا من به ايشان اصرار كردم كه به اين مسأله توجه كنند و چند سالى قرار بدهند براى اينكه با همكارى گروهى آشنا، فهرستها را بررسى كنند و اطلاعات دقيق‏تر و حقيقى‏تر را وارد فهرست خود بكنند.

البته ايشان مخالفت كرد و گفت در شرايط فعلى نمى‏شود و راست هم مى‏گفت، در آن زمان حتما نمى‏شد اين كار را كرد. همين حرف را اتفاقا من به آقاى برازش هم زدم. البته آقاى برازش مى‏خواست اول تمام فهارس دنيا را تهيه بكند كه ظاهرا اين كار راكرد و بعد مى‏خواست شروع بكند به يكى كردن اطلاعات آنها كه در اين خصوص به ايشان نظرم را گفتم كه اول عده‏اى را مأمور بررسى صحت و سقم اطلاعات فهرستها كند و فهرستهاى با اطلاعات اصلاح شده را مورد استفاده قرار بدهد. خود من هم اعلام كردم بدون هيچ توقع و انتظارى حاضرم همكارى و نظارت كنم روى اين كار، اتفاقا ايشان هم گفت كه اين كار عملى نيست و نمى‏شود.

 جناب استاد گمان مى‏كنم اگر آن معهد المخطوطاتى كه شما پيشنهاد تأسيسش را چند بار مطرح فرموديد به وجود بيايد از طريق آن مركز مى‏توان با جمع ‏آورى تصاوير نسخ خطى از سراسر دنيا، ديگر نگران درستى يا نادرستى فهارس نباشيم و با در اختيار داشتن تصاوير نسخ و دسترسى آسان به آنها نياز محققان به راحتى برطرف شود. ضمن آنكه مى‏توان آن فهرستگان بزرگِ مورد نظر را اصلاح كرد.

 البته اول بايد آن فهرستگان به وجود بيايد تا بعد بتوان به اصلاح اطلاعات آن پرداخت. خوب اين كار خيلى عظيمى است و حتى با كمك كامپيوتر كار يك نفر نيست. و به هر حال اين كار، يك گروه جدى و آشنا مى‏خواهد، گروهى كه آشنا به كتاب و نسخه باشد و گروهى كه افراد آن خيلى پيگير باشند. نمى‏دانم كسانى كه الآن دست‏اندركار چنين كارى هستند تا چه حد جدى هستند، به هر حال با يك نفر كارى از پيش نمى‏رود.

 جناب استاد آيا در اين زمينه توصيه ‏اى به مديران مراكز فرهنگى و كتابخانه ‏هاى بزرگ كشور داريد؟

 بله، من در درجه اول آرزويم و بعد خواهشم اين است كه آن «معهد المخطوطات» كه محلى براى جمع ‏آورى ميكروفيلم يا تصوير نسخه ‏هاى خطى از سراسر جهان است را راه‏ اندازى بكنيم. يعنى با تمام كشورهاى جهان كه كتاب خطى دارند ارتباط برقرار بكنيم، بعد به صورت مبادله يا خريد يا هر شكلِ ممكنِ ديگر تصاوير همه نسخه‏هاى خطى را بياوريم اينجا و يك مركز ميكروفيلم درست كنيم تا عده‏اى بيايند و به صورت صميمى در آن مشغول به كار شوند. وقتى كه تصوير تمام نسخ جهان اعمّ از هند و تركيه و انگلستان و امريكا و همه نقاط ديگر را تهيه كرديم، اين مى‏شود يك كار اساسى.

نمى‏دانم اين آرزو عملى هست يا نه، اما مى‏دانم اين كار اگر بشود، كار كاملى است، و معتقدم اگر عملى باشد فقط توسط جمهورى اسلامى عملى است؛ چون هيچ دولت ديگرى شأنيت و قدرت اين كار را ندارد، و من فكر مى‏كنم اگر جمهورى اسلامى اين كار را بكند اثر بسيار جاويدانى از خود بجا خواهد گذاشت. به هر حال اين قدم اول است پس از تأسيس اين مركز مى‏توان قدمهاى بعدى را برداشت.

 جناب استاد، خانواده محترم مرحوم شيخ آقا بزرگ كار بسيار ارزشمندى انجام دادند و آن اينكه نسخه ‏هاى دست‏نوشته باقى‏مانده از تأليفات مرحوم پدرشان اعمّ از چاپ شده يا نشده را به كتابخانه مجلس منتقل كردند. لطفا راجع به اين اقدام توضيحاتى بفرماييد.

 بله، اين كار به وسيله من انجام شد و با موافقت حاج آقاى ابهرى. بيست و پنج جلد كتاب كه ظاهرا گفته شده همه كتابها همين‏ها بود؛ اعم از نسخه‏ هاى اصل ذريعه و طبقات. غير از اينها از جمله بهترين و مهم‏ترين نسخه‏هاى دست‏نوشته مرحوم شيخ آقا بزرگ كه به كتابخانه منتقل شد يكى سفرنامه ايشان است و ديگرى جُنگ بسيار پرفايده‏اى است كه مطالب تاريخى ارزشمندى در آن درج شده است. من الآن دقيقا يادم نيست كه اين كتابها چند جلد است اما مى‏دانم كه بسيار مهم است يكى ديگر از كتابهاى مهم ايشان ترجمه كتاب مدنيت و اسلام است كه اميدوارم كتابخانه هرچه زودتر موفق به انتشار اين آثار بشود.

 نظر شما راجع به ترجمه آثار شيخ آقا بزرگ به فارسى چيست؟

 من عقيده‏اى به ترجمه آثار شيخ آقا بزرگ به فارسى ندارم، براى اينكه اين كار وقت زيادى مى‏گيرد و به اندازه وقتى كه مى‏گيرد لازم و ضرورى نيست. چون آنها كه به اين اطلاعات نياز دارند به اندازه‏اى كه بتوانند از اين آثار استفاده كنند عربى مى‏دانند و مى‏توانند آنها را بفهمند، مگر برخى دقايق كه چندان زياد نيست. من كلاً مصلحت نمى‏دانم كتابهايى مثل فهارس، طبقات و ساير آثارى كه چنين اطلاع‏رسانيهايى در آن است از عربى به فارسى ترجمه شود؛ چون وقت زيادى مى‏گيرد و ضرورت چندانى ندارد. همه كسانى كه اهل استفاده از اين دست اطلاعات هستند به اندازه‏اى كه بتوانند از اين منابع استفاده كنند عربى مى‏دانند، حالا اگر صحيح هم نتوانند بخوانند، مفهوم را مى‏توانند بفهمند. بنابراين ترجمه آثارى چون ذريعه و طبقات چندان ضرورتى ندارد.

 فهرست نسخه ‏هاى خطى فارسى كه آقاى احمد منزوى پيش از انقلاب اقدام به انجام آن كردند ظاهرا به اتمام نرسيد. شما فكر مى‏كنيد با توجه به طرحى كه در وزارت ارشاد در دست انجام است آيا هنوز ضرورتى براى ادامه و تكميل آن فهرست وجود دارد يا خير؟

 اگر منظور شما طرحى است كه آقاى گلباز در حال انجام آن هستند، بله. ديگر محلى براى پرداختن به ادامه فهرست نسخه‏ هاى خطى فارسى نيست، البته در فهرست آقاى منزوى مثل فهرست آقاى استورى نكته خاصى به كار رفته، يعنى در فهرست استورى معرفى اشخاص به ترتيب تاريخ انجام مى‏شود و بعد آثار آنها ذكر مى‏شود؛ از قديمى‏ترين آثار هم شروع مى‏كند، آقاى منزوى هم تقريبا همين كار را كرده‏اند. اما نمى‏دانم آقاى گلباز چنين ترتيبى را مدّ نظر دارند يا نه. به هر حال كار آقاى منزوى كار خوب و ناقصى است اگر به هر شكل بشود به كار كاملى دسترسى پيدا كرد خيلى خوب است.

 جناب استاد در پايان اين مصاحبه اگر توصيه ‏اى به مسئولين فرهنگى كشور داريد در مورد فراهم ‏آورى، نگهدارى، مرمّت، تصحيح و انتشار و در يك كلام احياء نسخ خطى، لطفا بفرماييد.

 بله، من الآن بيشتر در مورد جمع ‏آورى نسخ خطى فكر مى‏كنم، اما خيلى مهم است كه اگر ما نتوانستيم نسخه ‏ها يا فيلم آنها را جمع‏ آورى كنيم بتوانيم خوب از آنها نگهدارى كنيم. عمر فيلمها ابدى نيست و هر چند سال يك بار بايد اين فيلمها تجديد شود و نياز به كار دائم دارد. اين كار كوچكى نيست. استفاده از اين فيلمها هم نياز به نظارت دارد. اما در مورد تصحيح بايد عرض كنم متون هرچند هم احساس شود كه امروز كاربردى ندارد، براى تخليد و جاويدان كردن آنها بايد چاپ شود، حتى اگر استفاده‏اى نداشته باشد، به هر حال اين متون، تاريخِ علم ما هستند و نبايد اجازه بدهيم كه از بين بروند.

كتاب وقتى متعلق به قدماى مسلمانان بود چه ترك، چه عرب و چه فارس، مخصوصا آثار مربوط به علماى ايرانى، حتما حداقل يكبار بايد چاپ بشود. اين مسأله خيلى براى من مهم است و نمى‏دانم كى ممكن است اين كار شروع شود و نمى‏دانم آيا گوش شنوايى براى شنيدن اين حرفها وجود دارد يا نه، و اينكه مى‏دانند اين كار چقدر اهميت دارد يا نه؟ آقاى برازش كه داشت به صورت زيربنايى اين مسأله را پيگيرى مى‏كرد نمى‏دانم چرا كار را رها كرد و رفت. ايشان كتاب‏شناسىِ فهارس خطى را نوشت كه سه بار هم چاپ شد و در هر چاپ تكميل ‏تر شد. براى ما هم آوردند اما الآن نمى‏دانم كجاست. چند بار نمايشگاه تشكيل دادند و هر بار فهرستهاى جديدى كه دستشان مى‏رسيد را در آن كتاب‏شناسى وارد مى‏كردند، و دفعه سوم كه اين كتاب چاپ شد نسخه نسبتا كامل شده بود.

 جناب استاد بسيار سپاسگزاريم كه انجام اين مصاحبه را پذيرفتيد. و خيلى خوشحاليم كه نقطه نظرات شما را در مورد فعاليتهاى علمى خانواده كتاب‏شناس بزرگ شيخ آقا بزرگ تهرانى و مسائل كلى نسخ خطى شنيديم. ان شاء الله اين ديدگاه‏هاى ارزشمند مورد توجه مسئولين فرهنگى و دست ‏اندركاران نسخ خطى خواهد بود و مجموع تلاشهاى اين وادى منجر به اين خواهد شد كه ميراث گرانسنگ پيشينيان ما حفظ شود و در حافظه تاريخ باقى بماند.

 ان شاء الله.

در گذشته ، نوشته‏ اى از آثار يكى از نويسندگان و علماى بزرگ خواندم كه وى آرزويى كرده بود كه اينك آرزوى تمام دانشورانى است كه به مطالعه سرگذشت علوم اسلامى و آگاهى از تأليفات پيروان اماميه و بهره گرفتن از آنها علاقه‏مندند . آن شخصيت علمى سياسى دوران ما گفته و آرزو كرده بود كه اى كاش در هر عصرى از اعصار گذشته اسلامى كسانى بودند كه عهده‏دار شناختن و شناساندن تأليفات دانشمندان اماميه مى‏شدند و به راستى اگر چنين مى‏شد ، ديگر براى سخن كسانى مانند آن تاريخ ادبيات‏ نويسِ مسيحىِ عربِ مصرىِ قرن 13 ـ 14 و آن دانشمند معروف بغدادى و احياناً كسان ديگر ، جايى نبود . در زمانى كه چنين اشاراتى اينجا و آنجا ديده مى‏شد ، دانشمندان آگاه و هوشيارى مانند شخصيت ارزشمند مورد نظر ما حاج شيخ آقا بزرگ مؤلّف الذريعة الى تصانيف الشيعة  ، و علامه سيد حسن صدر مؤلّف تأسيس الشيعة ، به انجام دادن اين وظيفه بزرگ قيام كردند و جهان را از اين مشكل و نقيصه رهايى بخشيدند .

الذريعة الى تصانيف الشيعة در 28 جلد كار بزرگ و درخشانى است كه مجموعه‏ اى از منابع مربوط به علما و مؤلّفان اماميه را در اختيار محققان مى‏ گذارد و ابواب وسيعى را در مسائل مختلف و موضوعات گوناگون به روى پژوهشگر باز مى‏كند . محقّق با مراجعه به الذريعه با منابع ديگر آشنا مى‏ گردد و نياز خود را به آن منابع مى‏ فهمد و ناچار براى يافتن آن منابع ، كوشش مى‏كند .

يادآورى اين نكته لازم است كه براى شناسايى كتابها و مؤلّفات علما ، به چند نوع از مؤلّفات مى‏توان مراجعه كرد و از آنها فايده برد :

اول ، كتابهاى تاريخ علم كه در آنها به مناسبت از كتابها و مؤلّفان آنها ياد مى‏شود . دوم ، فهارس كتابخانه‏ها . سوم ، كتب رجال كه به تناسب شرح حال هريك از شخصيتها ، تأليفات آنان را ياد مى‏كند . به عنوان نمونه : احصاء العلوم فارابى ، مفاتيح العلوم خوارزمى ، ارشاد القاصد شمس‏الدين انصارى ، انموذج العلوم دوانى ، دانشنامه شاهى محمد امين استرابادى ، كشف الظنون حاجى خليفه ، كليات العلوم ابى البقاء ، تأسيس الشيعة سيد حسن صدر ، مفتاح السعادة طاش كپرى زاده ، آداب المتعلّمين نظام الدين احمد ، آثار الشيعة عبدالعزيز جواهر كلام ، مرآة الكتب ثقة الاسلام ، كشف الاستار سيد احمد صفايى خوانسارى ، كشف الحجب والاستار سيد اعجاز حسين كنتورى ، هداية الاسماء في بيان كتب العلماء ملاحسين بن على كثنوى حائرى .

اينك اميدوارم همان‏گونه كه خود علاّمه صاحب ذريعه در نيّت داشته‏ اند ، مستدرك دقيقى به وسيله آگاهان و اهل دقّت براى الذريعه تهيه گردد و خدمات بسيار ارزنده آن علامه بزرگ زنده بماند و ادامه يابد ، ان‏شاءالله .

 

 

 

 

 



[1] پيام بهارستان، سال سوم، آذر 1382، شماره 30، ص 18 ـ 21.

 

 

منبع:  حائری نامه ، به کوشش علی اکبر صفری 


ارسال نظر
نام
ایمیل
متن
ارسال
تازه ها
پربازدید
مقالات مربرط
تطورّات مرجعیت در سده اخیر
دربارۀ کتاب «شرح الرسالة» از سید مرتضی| رضا مختاری
تکملۀ مأخذشناسى آيت الله‏ ميرزا جواد آقا تهرانى | هادی ربانی
آيت الله روحاني، نياز امروز و فرداي حوزه هـا | رضا مختاري
پژوهش های در دست انجام
نابغه ای در علوم عقلیه و نقلیه
گُلِ بى خار
علامه سید ناصر حسین هندی
گزیدۀ مهمترین مقالات دربارۀ شیخ بهایی
کتابخانه آیه الله چهارسوقی
گزارشی از کتاب گزیده دانشوران و رجال اصفهان
میرزا صادق مجتهد تبریزی از منظر تراجم نگاران
اعمال خالده و خدمات اجتماعى حضرت آیت الله چهارسوقی
ولايت فقهاى جامع الشرايط
مقدمۀ اصول دین
گزارش انتقادی از منابع شرح‌ حال شیخ بهایی
مجموعۀ جباعی
فوائدی پراکنده از شیخ بهایی در آثار سیدنعمةاللـه جزائری
شرح حال آیةاللـه آقاى حاج شيخ آقا بزرگ طهرانى| علامه روضاتی
روضاتی نامه| محمد حسین تسبیحی (رها)
مقدمه بحر المعارف
اتقان و پختگى در نگارش
اساسنامه موسسه کتابشناسی شیعه
کتابیات 1 | محسن صادقی
حدیث نصر
رضا مختاری
دسترسی به متن کتابهای نرم افزار مکتبه اهل بیت علیهم السلام
عبد الحسین طالعی
جرعه ای از دریا جلد اول| مقالات آیت الله شبیری زنجانی
قربان مخدومی
ترجمه های صحیفۀ سجادیه به زبانهای غیر فارسی / سید امیر حسین اصغری
اجازه سید حسین موسوی خوانساری به میرزای قمی و تذکر یک اشتباه | محسن صادقی
همایش بزرگداشت علامه سید هبة الدین شهرستانی در دانشگاه کوفه + تکمیلی
علی اکبر زمانی نژاد
نامۀ آية‏اللّه‏ العظمى مرعشى نجفى به استاد سعيد نفيسى / عبد الحسین طالعی
یادداشتی به قلم آیت الله خویی درباره تشرف شیخ محمد شوشتری کوفی
آیت الله سید محمد نبوی عالم سرشناس دزفول دعوت حق را لبیک گفت
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی 31 / از ابوالفضل حافظیان بابلی
احسان الله شكراللهی طالقانی
ابوالفضل حافظیان
بازدید مقام معظم رهبری از غرفه موسسه کتاب شناسی شیعه در نمایشگاه مشکات
مشروع ‏الموسوعة الكبيرة حول‏ التراث المكتوب للشيعة أوالوسيلة إلى تصانيف الشيعة
نامه هایی از و به مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی / به مناسب سالروز درگذشت دکتر شهیدی
سندی منتشر نشده از آیت الله خویی در دفاع ازانقلاب اسلامی مربوط به 48 سال پیش
گزارشی از عملکرد 6 ماهه موسسه کتاب شناسی شیعه
تحقیق و انتشار نهج‌البلاغه از روی کُهَن‌ترین نسخه‌های موجود
به مناسبت در گذشت دکتر محمود فاضل
سندی نو یافته به خط مبارک شهید ثانی (ره) درباره خاندان شهید اول و علمای جبل عامل
بزرگترین کتاب‌شناس قرن اخیر +تصاویر
نمایش فایل های ویدئویی
ابتدای سایت | Back to top