کد مطلب: 4299
تاریخ درج مطلب: پنج شنبه ۲۵ دی ۱۳۹۳
معرفی نسخه‌های خطی ممتاز کتابخانه الغدیر یزد
موسسه فرهنگی تحقیقاتی الغدیر یزد در سال 1385 به همت سید احمد اخوان دستمالچی تأسیس شد

موسسه فرهنگی تحقیقاتی الغدیر یزد در سال 1385 به همت سید احمد اخوان دستمالچی تأسیس شد.

این موسسه عام المنفعه با فراهم آوری منابع و امکانات پژوهشی، زمینه‌های مساعدی برای محققین و پژوهشگران مهیا کرده است. تاکنون چند جلد کتاب با موضوعات دینی و مذهبی از جمله غدیر در آیینه کتاب، تفسیر فلسفی قرآن و انداز(اقتباسی از الحیاه) توسط این مؤسسه چاپ شده است.

کتابخانه این موسسه به نام "کتابخانه الغدیر" در سال 1386 افتتاح شد. زمان آغاز به کار کتابخانه برخی از منابع چاپی مورد نیاز، با خرید مجموعه‌ها و کتابخانه‎‌های شخصی تهیه شد. این مجموعه‌‌ها اغلب بومی و یا مربوط به استان‌های همجوار بودند. در بین این کتب تعدادی نسخه خطی، چاپ سنگی و سند نیز موجود بود که در بخشی مجزّا، به صورت پراکنده و بدون تفکیک از هم نگهداری می‌شدند. نسخ ارزشمندی که بسیاری از آن‌ها بومی و مؤلف، کاتب، مالک واقف آن یزدی بود. همچنین نسخه‌های غیر ایرانی مربوط به شبه قاره که توسط مهاجرین یزدی مقیم هند - که اغلب زرتشتیان بودند- به ایران آورده شده بود. اما هیچ یک از این نسخ خطی و چاپ سنگی و اسناد فهرست نشده و مورد بررسی قرار نگرفته بودند.

با توجه به اهمیت نسخه‌های خطی و لزوم فهرست نگاری آن، نگارنده اقدام به ساماندهی و فهرست کردن این مجموعه (نسخه‌های خطی و اسناد) نمود. فهرست‌نگاری در سال 1390 انجام شده و این فهرست هم اکنون در حال چاپ میباشد و بزودی توسط انتشارات کتابخانه مرعشی قم منتشر خواهد شد. کتاب‌های چاپ سنگی نیز در آینده‌ای نزدیک فهرست و منتشر خواهد شد.

این کتابخانه دارای 169 جلد نسخه خطی، حدود 400 جلد چاپ سنگی و 3 طغرا سند می‌باشد. از 169  نسخه خطی موجود 45 نسخه به زبان عربی و 124 نسخه به زبان فارسی می‌باشد.

نسخه‌های مهم و ارزشمندی در این کتابخانه وجود دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌‌‌شود:

1- آداب البحث و المناظره سمرقندی و شرح آن با تاریخ کتابت 735 هجری قمری به شماره ثبت 44

قدیمی‌ترین نسخه تاریخدار آداب البحث سمرقندی که در فهرست دست‌نویس‌های ایران دنا (1/24)آمده است نسخه‌ای است در کتابخانه آستان قدس به شماره 982 با تاریخ کتابت 29 جمادی الاول 742 ﻫ.ق، بنابراین نسخه کتابخانه الغدیر قدیم‌ترین نسخه شناخته شده در ایران می‌باشد.

بر آداب البحث شروح متعددی نوشته شده است از جمله:

1: شرح قطب الدین محمد گیلانی(قرن9ﻫ.ق) که قدیمی‌ترین نسخه آن با تاریخ کتابت 831 ﻫ.ق می‌باشد.(دنا1/392)

2: شرح کمال الدین مسعود شیروانی (-905 ﻫ.ق) و قدیمی ترین نسخه آن به تاریخ 849 ﻫ.ق می‌باشد.(دنا1/392)

3: شرح حسین بن معین الدین میبدی (-911؟ ﻫ.ق) که قدیمی‌ترین نسخه آن به خط مولف می‌باشد.

4: شرحی از شارح نامعلوم به صورت مزجی مربوط به قرن 9 ﻫ.ق (دنا1/395)

5: شرحی با عناوین قال اقول از شارحی نامعلوم با تاریخ کتابت 809 ﻫ.ق

6: شرحی از شارح نامعلوم در کتابخانه مرعشی مربوط به قرن 8 ﻫ.ق

بنابراین شرح حاضر علاوه بر این‌که در بین تمامی شروح آداب البحث از نظر کتابت اقدم می‌باشد از نظر محتوایی نیز دارای ارزش است. زیرا از طرفی در زمان حیات مؤلف نوشته شده است و شارح در دیباچه خود از سمرقندی با عنوان «دام فضله» یاد می‌کند و شروح دیگر سال‌ها پس از وفات سمرقندی و عمدتاً  از قرن 9 به بعد نوشته شده‌اند، از سوی دیگر شارح خوارزمی است و به نوعی با شمس الدین سمرقندی در یک حوضه جغرافیایی است و دور از ذهن نیست که شارح شاگرد مؤلف بوده باشد.

با جستجوی فراوان از شارح مذکور اثر دیگری یافت نشد و نسخه دیگری از این شرح (حداقل در ایران) وجود ندارد. لذا می‌توان گفت محتملا نسخه موجود از این شرح، تک نسخه‌ است و این شرح در همان حوضه سمرقند و خوارزم باقی مانده بوده و مانند بسیاری از تالیفات حوضه ماوراءالنهر تکثیر و منتشر نشده است، آثار ارزشمندی که پس از حمله مغول از بین رفته و ما را از آن‌ها اطلاعی نیست.

همچنین می‌توان این احتمال را داد که این تک نسخه توسط خود شارح کتابت شده و پس از آن انتشار نیافته است. اگر این احتمال را بپذیریم این موضوع می‌تواند بستر تحقیقات جدیدی درباره تاریخچه زندگانی سمرقندی شود.

2- الرمل از محمد ابراهیم بن احمد یزدی با تاریخ تالیف 612 هجری قمری و کتابت قرن 12 (در شبه قاره) به شماره ثبت 89

مؤلف در ابتدای کتاب ذکر کرده که در بازگشت از سفر مکه تصمیم به رفتن به بغداد به دیدار الناصر لدین الله خلیفه عباسی (575-622  ﻫ.ق) می‌گیرد، به پیشنهاد یکی از مقربان دربار به نام شرف الدین علی و با توجه به علاقه خلیفه به علم رمل کتابی در این زمینه تالیف کرده تا به عنوان تحفه نزد خلیفه ببرد. کتاب در صد باب تالیف شده و باب‌های آخر به عربی است. ابتدای تالیف سال 611 و پایان آن صفر 612 هجری قمری است.  

از مولف و این تالیف در کتابشناسی‌ها و فهرستواره‌ها اطلاعات دیگری به دست نیامد اما دو اثر یافت شده که اولی ممکن است از این مولف باشد:

1: حصول المقاصد به فارسی در جفر از محمد بن احمد یزدی با تاریخ کتابت 1241 در دانشگاه تهران (دنا4/664)

2: مجموعه چند دانشی از محمد ابراهیم یزدی در کتابخانه وزیری که مربوط به قرن 13 هجری قمری است (گویا تالیف قرن 13 است و لذا از مولف نسخه ما نیست)

با توجه به یادداشت‌های برافزوده، این نسخه متعلق به نواب محمد علیخان بهادر از خانواده آصفی بوده است، خاندانی که دولت خود را در هند جنوبی استقرار داده و چراغ شعر و ادب را در آن منطقه خصوصا شهر حیدر آباد روشن کردند. بنابراین ممکن است از این تالیف نسخه‌های دیگری در شبه قاره موجود باشد اما در ایران نسخه دیگری از آن تاکنون یافت نشده است.

3- مثنوی معنوی مربوط به قرن نهم با شماره ثبت 124

این متنوی شامل حدود 2800 بیتِ پایانی دفتر دوم و حدود 500 بیتِ آغازین دفتر سوم می‌باشد. در انجامه دفتر دوم تاریخ کتابت ذکر نشده است اما کنار آن تاریخ 876  نوشته شده است، با مرکبی غیر از مرکب مورد استفاده در متن. از این مرکب در پیشانی برگ اول و پیشانی دفتر سوم نیز استفاده شده و نام کتاب مثنوی و نام دفتر، با آن نوشته شده است. اختلاف رنگ این مرکب و روشن تر و براق  بودن آن، با مرکب شنگرفی که در متن اصلی نسخه برای نوشتن عناوین اشعار استفاده شده به وضوح قابل تشخیص است. از آن‌جا که این نسخه مابین کتب چاپیِ کتابخانه بوده و به صورت مجزا اقدام به خرید آن نشده،  بنابراین نوشتن این عناوین برای جعل و تقدیم نسخه بسیار بعید به نظر می‌رسد.

از سوی دیگر توجه به نوع خط و سایر قراین و ویژگی‌های نسخه شناسی آن، تایید می‌نماید که این نسخه قطعا قبل از قرن 10 هجری کتابت شده است. از این روی تاریخ 876 نیز ممکن است صحیح باشد و مالک نسخه پس از افتادن اوراق نسخه تاریخ صحیح کتابت را یادداشت کرده است.

اهمیت دیگر این نسخه در مشکول بودن آن است. بسیاری از ابیات  در متن مشکول شده و نیز در موارد متعددی وجوه دیگر ابیات در حاشیه یا بالای هر بیت نوشته شده است. توجه به نحوه مشکول نمودن این ابیات نشان می‌دهد نسخه بر اساس گونه شرقی زبان مشکول شده‌اند. نوع خط و گونه مشکول شده‌ی ابیات ثابت می‌کند این نسخه ماوراءالنهری است و می‌تواند در پژوهش‌های زبانشناسی و گونه‌شناسی زبان و نیز تغییراتی که ابیات مثنوی از زمان خروج از قونیه تا رسیدن به شرق جهان اسلام داشته مثمر ثمر باشد.

4- عالم آرای عباسی با تاریخ کتابت 1046-1054 هجری قمری با شماره ثبت 52

این نسخه کامل و فاقد افتادگی است و هر سه مجلد عالم آرا با تاریخ کتابت 1046 ﻫ.ق (مجلد سوم) 1047ﻫ.ق (مجلد اول) و 1054 ﻫ.ق (مجلد دوم) را در بر می‌گیرد. با توجه به این‌که نسخه با فاصله‌ کمی (حدود 20 سال) از تاریخ تالیف کتاب نوشته شده است و محل کتابت آن اصفهان پایتخت صفویان بوده است، این نسخه می‌تواند در تصحیحات بعدی عالم آرا راهگشا باشد.

5- ترجمه باب حادی عشر از موسوی شهرستانی به خط وی به شماره ثبت 98

این رساله در نسخه ناقص و انجامه آن افتاده است اما در ظهر رساله یادداشت تملکی است از موسوی شهرستانی که عنوان می‌کند این رساله متعلق به وی و در دست وی بوده است. با تطبیق خط یادداشت برافزوده و خط متن و یکسان بودن خط هر دو مشخص شد که رساله مذکور توسط مولف کتابت شده و متعلق به وی بوده است.

6- مجموعه اشعار شاعری یزدی متخلص به صحاف در قرن 14 هجری با شماره ثبت 69 و 70

شاعر از مردم یزد در قرن 14ﻫ.ق می‌باشد. اشعار وی با آن‌که از نظر عروضی پخته نیست و به شیوه‌ای عوامانه سروده شده است، اما حاوی اطلاعات جامعه شناختی یزد در آن روزگار است. اوضاع سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مردم یزد در آن دوره مانند تاسیس اولین چاپخانه در یزد، مشکلات بروز قحطی، بیماری وبا، اوضاع مردم در زمان ملی شدن نفت و موارد دیگر در اشعار وی به خوبی انعکاس یافته است. مجموعه اشعار صحاف در بررسی‌های جامعه شناختی یزد در آن دوره حائز اهمیت است.

7- گلشن راز دارای سرلوح مذهب مرصع به کتابت قرن 11 هجری قمری با شماره ثبت 83

مجموعه‌ای است عرفانی شامل گلشن راز، مناجات خواجه عبدالله، رباعیات خیام، دوبیتی‌های بابا طاهر و بلبل نامه عطار، دارای تزیینات و سرلوح‌های مذهب مرصع مزدوج که تاریخ کتابت آن 1265 ﻫ.ق می‌باشد. این نسخه جزو نسخه‌های هنری و نفیس کتابخانه است.

8- زبده الاصول شیخ بهایی به شماره ثبت 36

کاتب این نسخه را از روی بیاض شیخ بهایی کتابت کرده است و انجامه شیخ بهایی را عینا نقل کرده است. با مقایسه نمونه خطوط باقی مانده از شیخ و خط نسخه حاضر واضح است نسخه به خط شیخ بهایی نیست، اما از آن‌جا که از روی بیاض مولف کتابت شده دارای ارزش متنی است و احتمال خطا و تحریفات کاتب در آن بسیار کم است.

منبع

درایتی، مصطفی؛ فهرستواره دست نوشته های ایران(دنا)، کتابخانه، موزه و مرکزاسناد مجلس شورای اسلامی، تهران 1389.

سمیره کریمی

بساتین


ارسال نظر
نام
ایمیل
متن
ارسال
تازه ها
پربازدید
مقالات مربرط
اسم اعظم
توحيد آخوند
ثمره‏ آگاهى از فقه اهل ‏سنت
صله امام رضا عليه‏ السلام
شیخ الشریعه | شیخ عبدالحسین حلی / ترجمه عبدالحسین طالعی
شرح حال خودنوشت سید ابوالقاسم دهکردی اصفهانی| دکتر عبدالحسین طالعی
عنايت حضرت معصومه عليه‏السلام
احفاد خاتون ‏آبادی
ماجراى حمله وهابى‏ ها به كربلا
دورنمای درونمایۀ صحیفۀ سجادیه
رونمایی از کتاب زندگی‌نامه آیت‌الله العظمی بروجردی(ره)
🔰 انتشار کتاب احوال، افکار ، آثار علامه شیخ محمّد حسین کاشف الغطاء (م1373)
ضرورت گریزناپذیر اجازه ،شیخ آقابزرگ تهرانی |ترجمه عبدالحسین طالعی
برگى از زندگى سيد جمال الدين اسدآبادى نوشته: علامه شيخ على كاشف الغطاء (م 1306) تصحيح: رضا مختارى
زندگینامه خودنوشت آیة اللـه سیداحمد زنجانی (م ۱۳۹۳ ق)
عظمت مجلسى ره
امام سجاد علیه السلام و بینش صحیح اسلامی از منظر صحیفه سجادیه| دکتر احمد راسم النفیس ترجمه عبدالحسین طالعی
کتاب‌شناسی و نقد «الصحیح من سیره الامام علی علیه‌السلام»| حسین نعیم آبادی
اجازات شیخ نعمة غول العاملی المیسی | محمد سمامی حائری
احضار ارواح
چرا همه اسناد کافی حجت است؟| محمد فایزی
معرفی میراث فقهی رویت هلال
مؤيدات تحريف فهرست نجاشى درباره ابويعلى
بازمانده هایی از میراث کهن حدیثی امامیّه| امین حسین پوری
سیاست استعمار انگلیس در ایرانِ عصر ناصرى و راهبرد میرزای شیرازی در نهضت تحریم تنباکو | به کوشش: محمدصادق ابوالحسنی
رضا مختاری
دسترسی به متن کتابهای نرم افزار مکتبه اهل بیت علیهم السلام
عبد الحسین طالعی
جرعه ای از دریا جلد اول| مقالات آیت الله شبیری زنجانی
قربان مخدومی
ترجمه های صحیفۀ سجادیه به زبانهای غیر فارسی / سید امیر حسین اصغری
همایش بزرگداشت علامه سید هبة الدین شهرستانی در دانشگاه کوفه + تکمیلی
اجازه سید حسین موسوی خوانساری به میرزای قمی و تذکر یک اشتباه | محسن صادقی
علی اکبر زمانی نژاد
نامۀ آية‏اللّه‏ العظمى مرعشى نجفى به استاد سعيد نفيسى / عبد الحسین طالعی
یادداشتی به قلم آیت الله خویی درباره تشرف شیخ محمد شوشتری کوفی
آیت الله سید محمد نبوی عالم سرشناس دزفول دعوت حق را لبیک گفت
اسرار الصلاة شهيد ثانى رحمه‏الله | علی اکبر زمانی نژاد
فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی 31 / از ابوالفضل حافظیان بابلی
احسان الله شكراللهی طالقانی
ابوالفضل حافظیان
بازدید مقام معظم رهبری از غرفه موسسه کتاب شناسی شیعه در نمایشگاه مشکات
مشروع ‏الموسوعة الكبيرة حول‏ التراث المكتوب للشيعة أوالوسيلة إلى تصانيف الشيعة
نامه هایی از و به مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی / به مناسب سالروز درگذشت دکتر شهیدی
سندی منتشر نشده از آیت الله خویی در دفاع ازانقلاب اسلامی مربوط به 48 سال پیش
گزارشی از عملکرد 6 ماهه موسسه کتاب شناسی شیعه
تحقیق و انتشار نهج‌البلاغه از روی کُهَن‌ترین نسخه‌های موجود
به مناسبت در گذشت دکتر محمود فاضل
بزرگترین کتاب‌شناس قرن اخیر +تصاویر
سندی نو یافته به خط مبارک شهید ثانی (ره) درباره خاندان شهید اول و علمای جبل عامل
نمایش فایل های ویدئویی
ابتدای سایت | Back to top